ಡಾ.ಸುಕನ್ಯಾಪ್ರಭಾಕರ್ ಅವರು ಎತ್ತಿರುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ವಿವರಣೆ

೧. ಸಂಗೀತ ವಿಮರ್ಶಾಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಂಡ ಉದ್ದೇಶ?
ನಾನೊಬ್ಬ ಸಂಗೀತ ರಸಿಕ, ಎಂದೂ ವಿಮರ್ಶಕನಲ್ಲ. ಅಧ್ಯಯನಲಭ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ ಇರುವಾತ ಮಾತ್ರ ವಿಮರ್ಶಕನಾಗಬಲ್ಲ, ನನಗೆ ಅದು ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ (೧೯೨೬) ಸಂಗೀತಶ್ರವಣಾನುಭವ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದೆ. ನಡೆದುಬಂದಿರುವ ಹಾದಿಯನ್ನು ವರ್ತಮಾನದ (೨೦೦೬) ಅನುಕೂಲ ಮಂಚಿಕೆಯಿಂದ ಸಿಂಹಾವಲೋಕಿಸಿದಾಗ “ಸಂಗೀತವೆನ್ನುಸಿರು, ಸಾಹಿತ್ಯವೆನ್ನೊಡಲು, ವಿಜ್ಞಾನವೆನ್ನಶನ” ಎಂಬ ಸರಳ ಸೂತ್ರ ನನ್ನ ಬದುಕನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಿದೆಯೆಂದು ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಗಣಿತವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿರುವ ನಾನು ತೀರ ಸಹಜವಾಗಿ ನನ್ನದೇ ವಿಮರ್ಶಾಮಾನಕಗಳನ್ನು ಕೇಳ್ಮೆಯ ಅನುಭವದಿಂದ ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ.
೧೯೬೫ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಒಂದು ಕಛೇರಿ: ಆರ್.ಕೆ.ಶ್ರೀಕಂಠನ್, ಲಾಲ್ಗುಡಿ ಜಿ.ಜಯರಾಮನ್ ಮತ್ತು ಉಮಯಾಳ್ಪುರಮ್ ಕೆ.ಶಿವರಾಮನ್. ಶ್ರೀಕಂಠನ್-ಕಛೇರಿಯನ್ನು ಅದೇ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಆಲಿಸಿದ ನಾನು ಅದು ಹಿಂದೆ ಮದ್ರಾಸಿನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ್ದ ಜಿ‌ಎನ್‌ಬಿ-ಚೌಡಯ್ಯ-ಮಣಿ ಬೈಠಕ್ಕಿನ ಮಟ್ಟದಲ್ಲೇ ಇತ್ತೆಂದು ತುಂಬ ಖುಷಿಪಟ್ಟೆ, ಅಭಿಮಾನ ತಳೆದೆ ಕೂಡ. ಆದರೆ ಮುಂಚೂಣಿ ದೈನಿಕವೊಂದರಲ್ಲಿ ಮರುವಾರ ಪ್ರಕಟವಾದ ಅಧಿಕೃತ ವಿಮರ್ಶೆ ತೀರ ಅವಹೇಳನಕಾರಿಯಾಗಿತ್ತು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಶ್ರೀಕಂಠನ್ ಹಾಡದಿದ್ದ ರಾಗ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸಲಾಗಿತ್ತು! ಈ ವಿಮರ್ಶಕ ಪೂರ್ವಗ್ರಹಪೀಡಿತ ಮತ್ತು ಕಛೇರಿಗೆ ಹಾಜರಾಗದೆ ವಿಮರ್ಶೆ ಹೊಸೆದಿದ್ದಾನೆಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಯಿತು. ಅದನ್ನು ನಯವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಿ ನನ್ನ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಬರೆದು ಅದೇ ಪತ್ರಿಕೆಗೆ ಕಳಿಸಿದೆ. ಅದು ಪ್ರಕಟವಾದಾಗ ನನಗೆ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಮತ್ತು ಅಯಾಚಿತವಾಗಿ `ವಿಮರ್ಶಕ’ ಪಟ್ಟ ದೊರೆಯಿತು!
ಮುಂದೆ ೧೯೬೯ರಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಿನಿಮಿತ್ತ (ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಪಾದಕ, ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವಕೋಶ, ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ) ಮೈಸೂರಿಗೆ ಬಂದು ಇಲ್ಲಿಯ ಒಬ್ಬ ಶಾಶ್ವತ ನಿವಾಸಿಯಾದೆ, ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯ ಸಂಗೀತ ಸಭೆಗಳಿಗೆ ಸ್ವಂತಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಕೂಡ ಮುಂದಾದೆ. ೧೯೭೮ರಲ್ಲಿ Star of Mysore ಹೆಸರಿನ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ದೈನಿಕ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಇದರ ಸಂಪಾದಕವರ್ಗದವರು ನನ್ನೂರಾದ ಕೊಡಗಿನವರು. ಅವರ ಪ್ರೀತಿಯ ಒತ್ತಾಯದ ಮೇರೆಗೆ, ಅದೇ ಹಿಂದಿನ ವಾರ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದ, ಸಂಗೀತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳನ್ನು ಬರೆಯಲಾರಂಭಿಸಿದೆ (೧೯೮೦ರ ದಶಕ). ಇತ್ತ ೧೯೭೮ರಲ್ಲಿ ಗಾನಭಾರತೀ (ರಿ) ಸಂಸ್ಥೆಯೂ ರಂಗಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ೧೯೮೦ರಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಇದರ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಸಮಿತಿಯ ಒಬ್ಬ ಸದಸ್ಯನಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದರು. ಆ ಬಳಿಕ ನನ್ನ ಸಂಗೀತಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ನಾಡಿನ ಇತರ ಕೆಲವು ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಪ್ರಕಟವಾಗಲು ತೊಡಗಿದುವು.
೧೯೯೨ರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಆರೇಳು ವರ್ಷ The Hindu ದೈನಿಕಕ್ಕೂ (ಅದರ ಸಂಪಾದಕರ ಕೋರಿಕೆ ಮೇರೆಗೆ) ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದೆ. ಕಲಾನಿಷ್ಠೆ, ಶ್ರವಣಾನುಭವ ಮತ್ತು ಕಲಾವಿದರ ಬಗ್ಗೆ ಗೌರವ ಇವಿಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ನನ್ನ ಬರೆಹಗಳ ತಳಪಾಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ, “ವಿಮರ್ಶಾಕ್ಷೇತ್ರ ನನ್ನ ಇಚ್ಛಾಪೂರ್ವಕ ಆಯ್ಕೆ ಅಲ್ಲ, ನನ್ನ ಅಸಂಖ್ಯ ಆಸಕ್ತಿಗಳ ಅನುಶೀಲನೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ತಂತಾನೇ ಮೈದಳೆದಿದೆ, ಅಷ್ಟೆ. ಕಲಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಅದರಿಂದ ತುಸುವಾದರೂ ಪ್ರಯೋಜನವಾಗಲಿ ಎಂಬುದೊಂದೇ ಉದ್ದೇಶ.”

೨. ಸೃಜನಾತ್ಮಕ ಕಲೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ವಿಮರ್ಶೆಯ ಅಗತ್ಯ ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗಿದೆ?
ನಾವಿಂದು ಪ್ರಚಾರಯುಗದಲ್ಲಿದ್ದೇವೆ. ಅಸಂಖ್ಯ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಮೂಲಕ ಕಲೆಗೆ ಪ್ರಚಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ದೊರೆಯುತ್ತಿವೆ. ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಕಲಾಪ್ರಪಂಚ ಅನೇಕ ಯುವ ಪ್ರತಿಭೆಗಳನ್ನು ತನ್ನತ್ತ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಲೂ ಇದೆ. ಇಂಥಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಸಹೃದಯ ವಿಮರ್ಶೆ (ಅಥವಾ ವರದಿ) ಅವರ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಯುವ ಕಲಾವಿದರ,  ಪುರೋಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವೃಥಾ ಪ್ರಶಂಸೆ ಸಲ್ಲ, ಪೂರ್ವಗ್ರಹಪೀಡಿತ ತಿರಸ್ಕಾರ ಖಾತ್ರಿ ಮಾರಕ. ಎಂದೇ ಸಹೃದಯ ವಿಮರ್ಶೆ ಎಂಬ ಪದ ಬಳಸಿದ್ದೇನೆ.

೩. ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವಿದೆಯೇ?

ಭೌತವಿಶ್ವದ ಜೊತೆ ಮಾನವನ ಕುತೂಹಲಭರಿತ ಮತಿ ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣ ಪಾತಳಿಯಲ್ಲಿ ವೀಕ್ಷಣೆ, ಪ್ರಯೋಗ, ತರ್ಕ ಮುಂತಾದ ಪರಿಕರಗಳ ಸಹಿತ ವ್ಯವಹರಿಸಿದಾಗ ಮಿನುಗುವ ಅರಿವೇ ವಿಜ್ಞಾನ.  ಇದು ಮಾನವನಿಗೆ ಭೌತವಿಶ್ವದ ವರ್ತನೆ ಕುರಿತ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ತುಸು ತುಸುವೇ ತಿಳಿಯಲು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ತಂತ್ರವಿದ್ಯೆ (technology) ರೂಪುಗೊಂಡು ನಮ್ಮ ಬದುಕಿಗೆ ಊಹಾತೀತ ಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿದೆ. ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರವಿದ್ಯೆ ಮೂರ್ತ ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗಿನ ವ್ಯವಹಾರ, ಬಹುತೇಕ ಇದು ಬುದ್ಧಿಗೆ (ಮಿದುಳು) ಮೀಸಲಾದ ಕ್ಷೇತ್ರ. ಆದರೆ ಮಾನವನಿಗೆ ಭಾವವೂ (ಹೃದಯ) ಇದೆ. ಋಜು ಸಂತೃಪ್ತ ಜೀವನವೊಂದು ಭಾವಬುದ್ಧಿಗಳ ಮಧುರ ಸಂಗಮ. ಎಂದೇ ಭಾವರಹಿತ ಬುದ್ಧಿ ಶುಷ್ಕ, ಬುದ್ಧಿರಹಿತ ಭಾವ ಬಂಜೆ. “ಭಾವವಿಲ್ಲದ ಭಕುತಿ ಕುಹಕ ಯುಕುತಿ” ಎಂಬ ದಾಸವಾಣಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಜ್ಞಾನ-ಕಲೆ ಜೀವನನಾಣ್ಯದ ಎರಡು ಮುಖಗಳು.

೪ ಕಲ್ಪನಾಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವತೆಯ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಸಾಧ್ಯವೇ?
ಒಂದಿಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೊದಿಲ್ಲ. ಕಲ್ಪನೆ ಮಾನವನಿಗೊಂದು ನಿಸರ್ಗದತ್ತ ವರ. ಆದರೆ ಇದಕ್ಕೆ ಭೌತ ಅಸ್ತುತ್ವವಿಲ್ಲ. ಚಂದ್ರನನ್ನು ನೋಡಿದ ಶಿಶುರಾಮ ತನಗೆ ಅದನ್ನು ತಂದುಕೊಡೆಂದು ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಆಗ್ರಹಿಸಿದಾಗ ಅಥವಾ ಸಿಂಹದ ಮರಿ ಎಂದೂ ಕುರಿ ಆಗದೆಂದು ವೀರನೊಬ್ಬ ಗರ್ಜಿಸಿದಾಗ ಆಯಾ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಿಡಿಯುತ್ತಿದ್ದುದು ಕಲ್ಪನೆ. ಈ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿಸುವಲ್ಲಿ ಮಾನವ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಫಲವೇ ೨೦ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಾನವ ಸಾಧಿಸಿದ ಆಕಾಶಯಾನ(space travel) ಮತ್ತು ತಳಿಸಂಕೇತದ ಆವಿಷ್ಕಾರ(space travel) ). ಹೀಗೆ, ಗುರಿ ಕಾಣಿಸುವುದು ಕಲ್ಪನೆ, ಅಡರೆಡೆಗಿನ ಹಾದಿ ರೂಪಿಸುವುದು ವಾಸ್ತವತೆ. ಗುರಿ ಇರದ ದಾರಿ ವ್ಯರ್ಥ ಅಲೆತ, ದಾರಿ ಇರದ ಗುರಿ ಅಸ್ತಿತ್ವರಹಿತ! ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ: ಸಾಧ್ಯ, ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅನಿವಾರ್ಯ ಕೂಡ.

೫. ಇಂದಿನ ಯುವಪೀಳಿಗೆಗೆ ಕಿವಿಮಾತು ಏನು?
ದಾಸರ ಜೊತೆ ದನಿಗೂಡಿಸುತ್ತೇನೆ, “ಮಾನವ ಜನುಮ ದೊಡ್ಡದು, ಇದರ ಹಾನಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬ್ಯಾಡಿ ಹುಚ್ಚಪ್ಪಗಳಿರಾ.” ಇಂದು ಯುವಕ ಯುವತಿಯರೆದುರು ಎಣಿಕೆಗೆ ನಿಲುಕದಷ್ಟು ಅವಕಾಶಗಳು ಅಂತೆಯೇ ಆಮಿಷಗಳು ಕೂಡ ತೆರೆದುಕೊಂಡಿವೆ. ಸ್ವಂತ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಅವರು ಕಂಡುಕೊಂಡು ಅದರ ಅನುಶೀಲನೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಮಗ್ನರಾಗಬೇಕು. ಅದು ಸಾಹಿತ್ಯ, ಮಾನವಿಕ, ವಿಜ್ಞಾನ, ಕಲೆ ಮುಂತಾದ ಯಾವುದೇ ವಲಯವಾಗಬಹುದು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇದು ಜೀವನನಿರ್ವಹಣೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಹವ್ಯಾಸವಾಗಿ ಕಲೆಯಲ್ಲಿಯೂ (ಕಲಾವಿದನಾದರೆ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಜನಪ್ರಿಯವಿಜ್ಞಾನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ) ಆತ ಪ್ರೀತಿ ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಹಲವಾರು ಚಾಣಗಳ ಹೊಡೆತದ ಹೊರತು ಪ್ರತಿಮೆ ಸುಂದರವಾಗದು!

೬. ಸಂಗೀತ ಕಛೇರಿಯಲ್ಲಿ ಕೃತಿ ಆಲಿಸಿದಾಗ ಮೂಡುವ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಕಛೇರಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಧಾತುಗಳು ಐದು: ಮಾಧುರ್ಯ, ಮನೋಧರ್ಮ, ಶಾಸ್ತ್ರೀಯತೆ, ಅದ್ರುತಗತಿ, ಮತ್ತು ಉಲ್ಲಾಸ. ಸಂಗೀತದತ್ತ ರಸಿಕನ ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಸೆಳೆಯುವ ಗುಣವೇ ಮಾಧುರ್ಯ. ಇದಕ್ಕೆ ಸದಾ ಹೊಸತನ್ನು ಮನೋಧರ್ಮ ಪೂಸುತ್ತದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರೀಯತೆ ಕಛೇರಿಗೆ ಭದ್ರ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅದ್ರುತಗತಿ ಎಂದರೆ ಅವಸರವಿರದ ನಡೆಯ ಕಾರಣವಾಗಿ ಕಛೇರಿಗೆ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು. ಉಲ್ಲಾಸದ ಲಕ್ಷಣ, ಪುರಂದರದಾಸರ ನುಡಿಗಳಲ್ಲಿ, “ಕಳೆಮುಖವಿರಬೇಕು.” ಈ ಪಂಚಧಾತುಗಳ ಮಧುರಪಾಕದಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯನಾಗಿರುವಾಗ ಒಬ್ಬ ರಸಿಕನಾಗಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ನಾಲ್ಕು ಉನ್ನತೋನ್ನತ ಮಜಲುಗಳನ್ನು ಏರಿ ಮುಂದೆ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿರುವುದು: ಮನೋರಂಜನೆ (ಮಾಧುರ್ಯದ ಕಾರಣವಾಗಿ), ಉತ್ತಾರಣೆ (ರಾಗವೈಭವ ಮತ್ತು ಸೃಜನಶೀಲತೆ), ಪ್ರತಿಮಾದರ್ಶನ (ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಅರಿತು ಅದ್ರುತಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಡಿದಾಗ ಮೂಡುವ ಸ್ಥಿತಿ) ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸ್ತರದ ಅನಂತ ವಿಸ್ತಾರದಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛಂದ ಯಾನ (ಕಲಾವಿದ ಸೂಸುವ ಉಲ್ಲಾಸದ ಕಾರಣವಾಗಿ ಈ ವಿಹಾರ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ). ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಜೀವಂತ ಕಛೇರಿಯಲ್ಲಿ ಎಂಎಸ್ “ಭಾವಯಾಮಿ ರಘುರಾಮಂ” ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅಥವಾ ದ್ವಾರಂ “ಸಾಮಜ ವರಗಮನ” ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನಾನು ಇವೆಲ್ಲ ಮಜಲುಗಳನ್ನೂ ದಾಟಿದ ಅನುಭವ ನನಗಾಗಿದೆ. ಇಂದೂ ಅಂಥ ಭಾವೋತ್ಕರ್ಷೆ ಆಗುವುದುಂಟು.

೭.ಯಾರು ಹಿತವರು ನಿನಗೆ — ಸಂಗೀತ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಥವಾ ವಿಜ್ಞಾನ?
ಒಂದನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ನೀಡಿರುವ ವಿವರಣೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತರವಿದೆ: ಉಸಿರೋ, ಒಡಲೋ, ಉಣಿಸೋ? ಎಲ್ಲವೂ ಪರಸ್ಪರ ಪೂರಕವಾಗಿರಬೇಕು. ಇವು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಮೂರ್ತ ಭಾವವನ್ನು ಪೋಷಿಸಿ ಅದಕ್ಕೆ ಮೂರ್ತ ದೇಹವಿತ್ತು ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತವೆ.

೮. `ಶ್ರೀಮನ್ನಾರಾಯಣ’ನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ `ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿ’ಯ ಪಾತ್ರ?
ಆಕಾಶಯಾನದ(space travel) ಪರಿಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಗಗನನೌಕೆ (space ship), ನನ್ನ ಮಡದಿ (ಹೆಸರು ಲಕ್ಷ್ಮಿ) ಅದರ ಉಡಾವಣ ತಡಿ ( launching pad).

೯. ಅತ್ರಿಗಳ ಜೊತೆ ಒಡನಾಟವೆಂತು?
ನಮ್ಮ ಮಗ (ಮಕ್ಕಳು) ಕನಿಷ್ಠ ಹಾಜರಾತಿಯಲ್ಲಾದರೂ ಮೊದಲನೆಯ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿರಲೆಂಬ ಎಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ (ನನಗೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಹೆಸರಿನ ಕಾರಣವಾಗಿ ಈ ಭಾಗ್ಯ ದೊರೆತಿರಲಿಲ್ಲ) ಅವರಿಗೆ ಅಶೋಕ, ಆನಂದ ಮತ್ತು ಅನಂತ ಎಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟೆವು. ಮಡಿಕೇರಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಂತ ಮನೆ ಒಕ್ಕಲಾದಾಗ, ೧೯೫೬, ಅದನ್ನು `ಅಶೋಕನಿವಾಸ’ವೆಂದು ಹೆಸರಿಸಿದೆವು. ಆಗ ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಮಗನಿದ್ದುದು. ಮುಂದೆ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಮನೆ ಸೇರಿದಾಗ (೧೯೭೧) ಮೂರು ಮಕ್ಕಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೂ ಧ್ವನಿಸುವ ಸಂಯುಕ್ತ ಪದ ಹುಡುಕಲು ಅಶೋಕನಿಗೆ ಹೇಳಿದೆ. ಅವನ ಸೂಚನೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿತ್ತು: ಆಂಗ್ಲದಲ್ಲಿ Athree,  ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಅತ್ರಿ. ಮಗಂದಿರೊಂದಿಗೆ ಒಡನಾಟ: ನೇರ ನುಡಿ, ನೇರ ನಡೆ, ಮತ್ತು ನೇರ ಬಗೆ; ಅವರ ಭವಿಷ್ಯ ನಿರ್ಮಾಪಕರು ಅವರೇ ವಿನಾ ತಂದೆ ತಾಯಿಯರಾದ ನಾವಲ್ಲ; ಅವರ ಆಶೋತ್ತರಗಳ ಪೂರೈಕೆಗೆ ನೆರವಾಗಬೇಕಾದದ್ದು ನಮ್ಮ ಪ್ರೀತಿಯ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಅರಿತು ತದನುಸಾರ ವರ್ತನೆ; ಅವರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಆರ್ಥಿಕ ನೆರವಿನ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಇಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ಸ್ವಂತ ವೃತ್ತಿ ಅವಲಂಬಿಸಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ-ನೀತಿ ಸಹಿತ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಿತಸಾಧನೆಗೆ ಬದ್ಧನಾಗಿ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲನಾಗಿರಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ನಮ್ಮ ನಡವಳಿಕೆಯಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರೇರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ.

೧೦. ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳ ಸಾಧ್ಯತೆಯ ಗುಟ್ಟೇನು?   
ಮೊದಲು ಯಾವುದೇ ಸವಾಲು ಎದುರಾದಾಗ ಅದರ ಸಾಧನೆ ನನ್ನ ಮನೋದೈಹಿಕ ಮಿತಿಯೊಳಗಿದ್ದು ಅದು ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತುತವೇ ಎಂದು ವಿವೇಚಿಸಿ ಹೌದೆಂದಾದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಜವಾಬು ಹುಡುಕಲು ಕಳಕ್ಕಿಳಿಯುವುದು. ಬಳಿಕ ನೈತಿಕತೆ, ಮಗ್ನತೆ, ಉತ್ಕೃಷ್ಟತೆ, ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದಾಯಿತ್ವ ಎಂಬ ಪಂಚಶೀಲಾನುಸಾರ ಮುನ್ನಡೆಯುವುದು. ಇಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಮಗ್ನತೆ ಒದಗಿಸುವ ಆನಂದವೇ ಋಜು ಪ್ರತಿಫಲ. ಯಶಸ್ಸು ಬಂದರೆ ಸಂತೋಷ, ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಎಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಏಕೆ ತಪ್ಪಾಯಿತೆಂದು ವಿಮರ್ಶಿಸಿ ಯುಕ್ತ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಅಳವಡಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಮುನ್ನಡೆಯುವುದು. ಸದಾ ಪರಿಕ್ರಮಣಶೀಲನಾಗಿರಬೇಕು, “ಏನಾದರೂ ಮಾಡುತ್ತಿರು ತಮ್ಮಾ!” ಕಾರಣ, ಜಂಗಮಕ್ಕಳಿವಿಲ್ಲ! ವ್ಯಕ್ತಿ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಸಾಧಿಸಲಾರ. ಸಾಮೂಹಿಕ ಪ್ರಯತ್ನದ ಫಲವಾಗಿ ಯಶಸ್ಸೆಂಬ ಅಮೃತ ಲಭಿಸಿದಾಗ ಅದನ್ನು ನಿರ್ಮೋಹದಿಂದ ಅನುಚರರಿಗೆ ಹಂಚುವ ಮೋಹಿನಿಯೂ ಅಪಯಶಸ್ಸೆಂಬ ಹಾಲಾಹಲ ಹೊಮ್ಮಿದಾಗ ಅದನ್ನು  ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಧರಿಸುವ ನೀಲಕಂಠನೂ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗುವುದೇ ಸಾಧನೆಯ ನಿಜ ಮರ್ಮ.
ಬಿತ್ತುವುದು ಪರಿಶುದ್ಧ ಬೀಜವನು ಫಲವಂತ
ಹಿತ್ತಲಲಿ ನಿನ್ನ ಹೊಣೆ, ಹಿಂತಿರುಗಿ ನೋಡದಿರು
ಚಿತ್ತದಲಿ ಮೂಡೀತಹಂಕಾರ — ಜಗಕೆ ಬಿಡು
ಉತ್ತಮ ಫಲ ನಿಮಿತ್ತ ಮಾತ್ರ ನೀ ಅತ್ರಿಸೂನು

ಜಿ.ಟಿ.ನಾರಾಯಣರಾವ್

೮ ಅತ್ರಿ, ಕಾಮಾಕ್ಷಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆ ರಸ್ತೆ, ಸರಸ್ವತೀಪುರ, ಮೈಸೂರು ೫೭೦೦೦೯
ದೂರವಾಣಿ ೦೮೨೧ ೨೫೪೩೭೫೯
ದಿನಾಂಕ ೨೬-೨-೨೦೦೬

  Youth Hostel of India had arranged a Family desert camp, in Jaisalmer. We also decided to see Jaipur and Jodhpur. Appa and amma came to Chennai from Mysore. We (appa, amma, my husband Mahesh and myself) started from our house on 28^th Dec 2011 at 5.30am in the morning and reached Chennai Domestic Airport at 6am. Our flight was at 7.45am. We just waited in the Airport after check in and the security check. We didn’t have breakfast in the house. So we decided to take a piece of sandwitch in the flight! One piece of sandwitch costed Rs.100!! We boarded the Spicejet flight but due to technical defect we were inside the flight for nearly one and a half hours. At last the flight took off at 9.30am. There was a stop in Hyderabad Airport and at 12.45pm it landed in Jaipur. The weather was quite good with 13 degree temperature. The taxi driver was waiting for us in the airport. We had booked taxi and hotel earlier itself through exotic tours and travels. The driver was a friendly guy who gave us the details of the city.

 JAIPUR

Jaipur is the capital of Rajasthan, the desert state in India, which is famous for its majestic forts, havelis, beautiful lakes and sand dunes. The history of Jaipur takes us about 300 years back in time, when the Mughal Empire in India was on the decline. At this time Maharaja Sawai Jai Singh II in Rajasthan was looking for a safe place to shift the increasing population of Amber and found Jaipur to build the city. He commissioned Vidyadhar Bhattacharya, a fine architect from Bengal the responsibility of building the city. Jaipur was designed strictly according to Shilpa Shastra. Thus Jaipur is considered as the planned city in India. The city has been divided into nine blocks and is encircled by a wall that has seven gates. Jaipur is also known as the Pink City. Jaipur’s date with the pink color goes back to 1905-06, when Jaipur city was getting ready to welcome the Prince of Wales and needed a fresh coat of paint. But the contractor’s inability to provide any other color except the pink. Since then Jaipur is known as the Pink City.

AMBER FORT

We were madly hungry as we didn’t have proper breakfast. The driver took us to Pavithra Bhojanalaya which was near the world famous Hawa Mahal. We all had a good Rajasthani meal. After our stomach was satisfied we directly went to Amber Fort. At a distance of 11 km from the city, the Amber Fort also called the Amer Fort is the former capital of the Kachhwaha clan from Amber. Built on the hilltop outside Jaipur, it is famous tourist attraction in Jaipur. It was built by Raja Man Singh in the 16th century and was completed by Sawai Jai Singh in the 18^th century. The fort offers magnificent views of the surrounding area. The fort is a mix of Mughal and Rajput architecture. On the walls, are paintings depicting various hunting scenes, and there is also a lot of work on walls, which are covered with intricate carving, mosaic and minute mirror work that make the hall, look very majestic and imperial. It is built with white marble and red sandstone and looks even more attractive because of the Maota Lake in the foreground. You get a glimpse of a thousand year old settlement of stone-carved homes as you climb up to the palace. The tourists to this fort can either approach the fort by road or take an elephant ride or walk. If you are in Rajasthan, do not miss the opportunity to tour the Amer Fort, which is one of the important forts of the city and one of the major attractions of Jaipur.

JAL MAHAL

 While coming from the fort we saw Jal Mahal (Water Palace). It was built by Sawai Pratap Singh, in 1799 AD. This palace was built by constructing a dam between two hills. Sawai Pratap Singh built this palace for the royal family as a place of leisure and especially for royal duck shooting parties. It is an extremely romantic place with its red sandstone intricate architecture casting beautiful reflections in the calm waters of the Man Sagar Lake. Though abandoned, it is very well-preserved. The first four floors of Jal Mahal are under water and only the top floor is above the water level. The lake eco system is a favorite home of a number of migratory and resident birds.

HAWA MAHAL

Next we stopped near Hawa Mahal and took some snaps. Hawa Mahal is an epitome of the Rajputana architecture. The splendid five-storey “Palace of the Winds” is a blend of beauty and splendor much close to Rajasthan’s culture. Maharaja Sawai Pratap Singh built Hawa Mahal in 1779. The pyramid shape of this ancient monument is a tourist attraction having 953 small windows or jharokas. Palace of winds, also called “specimen of the fanciful architecture” is located on the intersection of Badi Chaupad, south of the city. The look of the Hawa Mahal, Jaipur resembles a honeycomb with the windows. This Mahal adjacent to the City Palace was for the royal women and girls of the palace. Sitting here, they could enjoy the air and have a city view. Lal Chand Usta built Hawa Mahal in pink sand stones keeping in mind the pink color of the other monuments in the city. The fun lies in climbing up to view Jaipur through multiple small windows. We had to rush to the railway station as we had a train to Jodhpur at 5pm. We reached Jodhpur Railway station at 10pm and went to the Hotel Prince. It was a decent hotel with extremely good friendly people.

 MEHRANGARH FORT JODHPUR

 The next day morning we had a good breakfast (poha and alu parota) and went out to explore Jodhpur city. The city is known as the “Sun City” for the bright, sunny weather it enjoys all year. It is also referred to as the “Blue City” due to the blue-painted houses around the Mehrangarh Fort. The old city circles the fort and is bounded by a wall with several gates. Jodhpur history revolves around the Rathore Clan. Rao Jodha, the chief of the Rathore clan, is credited with the origin of Jodhpur in India. He founded Jodhpur in 1459. The city is named after him only. It was previously known as Marwar. We first went to Umaid Bhavan Palace and Museum. One of the fascinating palaces of Jodhpur is the Umaid Bhavan palace. Maharaja Umaid Singh constructed it in 20th century. The famine had struck the arid and barren land of Jodhpur and farmers were dying of hunger as their lands yielded nothing and they had no money to buy food. It was then, when like a judicious king, Maharaja Umaid Singh of Jodhpur undertook the construction of this magnificent building as a famine relief project to provide employment and a regular source of income to his subjects. However, he didn’t start the building in a slip-shod hurried manner. He took a voyage to England in 1925, in search of an architect and commissioned the London firm Lanchester and Lodge. It took 16 years and hard work of over 3000 artisans to complete this spectacular sandstone palace, named after its maker as the Umaid Bhawan Palace. The royal residence of Jodhpur, this splendid palace has the distinction of being the largest private residence in the world and one million square feet of the finest marble was consumed in its construction. The palace stretches across 26 acres of land out of which 15 acres have been occupied by the gardens. The palace has aristocratic European interiors and latest facilities.  A part of the palace has now been converted into a hotel and a museum. Then we went to Mehrangh Fort. It almost takes half day to see the entire fort and enjoy the beauty of the fort. It is one of the largest forts in forts. It is also the most magnificent fort in Jodhpur, in fact, in the whole Rajasthan. The fort is amongst the popular tourist places in India. It is situated on a 150 m high hill. It was founded by Rao Jodha in 1459. It can be reached from the city, 5kms below, through a circular road. Seven gates have to be crossed to reach the fort. The gates still bear the marks of the various battles fought in the bygone era. Its second gate still stands witness to canon ball hits by attacking armies of Jaipur during wars. One of the gates is Jayapol, meaning victory. It was built by Maharaja Man Singh to commemorate his victories over Jaipur and Bikaner armies. Another gate, Fattehpol, again meaning victory, was built by Maharaja Ajit Singh as a celebration for defeating the Mughals. Other attractions of Mehrangarh Fort, Rajasthan include several palaces inside the fort, with their sprawling and huge courtyards. One of the fort’s palaces, The Moti Mahal or the Pearl Palace, has the royal throne of Jodhpur, the Sringar Chowki. The fort also has galleries, temples, etc. To the left of the Mehrangarh Fort is the Chhatri of a soldier, Kirat Singh Soda. It is the spot where he fell while defending the fort against the armies of Amber. The Mehrangarh Fort, with its beauty, is the living proof of the hard work and skill of the Jodhpuri sculptors.

JASWANT THADA

 Later we went to Jaswath Tada. Jaswant Thada lies to the left of the Mehrangarh fort complex. It is a royal cenotaph(Samadhi) made up of white marble. It was built to commemorate Maharaja Jaswant Singh. Some rare portraits of the former rulers of Jodhpur are also displayed here.

MANDORE GARDEN

After lunch we went to Mandore Garden. Kolaveri Di song welcomed us there!! It is Ravana’s wife’s mother’s place. We walked along and were totally surprised to come across some really beautiful old temples in the middle of a forsaken rundown garden. It was like they had been completely forgotten and left to ruin with the garden which was in bad shape.  There were water ways and fountains built but no water in them and bushes and flowers that were partially alive but needed some serious trimming.  I’m telling you it was so sad to see this rundown garden that could really be beautiful if it was revamped. The Mandore Gardens are also the home of hundreds of long-tailed monkeys who are fed by devotees of Hanuman, the Hindu Monkey God. Many people were giving brinjals to them! The monkeys were decent. They didn’t grab anything from people. They just took whatever they were given. The ‘Mandore gardens’, with its charming collection of temples and memorials, and its high rock terraces, is another major attraction.  The gardens house the Chhatris(cenotaphs) of many rulers of the erstwhile princely state of Marwar. Instead of the usual chhatri-shaped cenotaphs typical of Rajasthan, the cenotaphs of the famous Mandore garden of Jodhpur, Rajasthan are built along the lines of a Hindu temple. They are four stories high, with fine columns and an elegant spire, all in red sandstone. Prominent among them is the chhatri of Maharaja Ajit Singh, built in 1793. The cenotaphs of the Maharani are set on a rocky outcrop over the hill. The Mandore Gardens also house a government museum, a ‘Hall of Heroes’ and a temple to 33 crore Gods. Various artifacts and statues found in the area are housed at the museum. The ‘Hall of Heroes’ commemorates popular folk heroes of the region. It contains 16 figures carved out of a single rock. Next door is a larger hall called “The temple of 33 crore Gods” which houses images of various Hindu Gods.

 KAILANA LAKE

Next place was Kailana lake. It is located 8 kms to the west of Jodhpur on the Jaisalmer road. Pratap Singh, the then Prime Minister of Jodhpur, got the lake constructed in 1872. This artificial lake is spread over 84 square kms. Where the lake now lies, was once an area having palaces and gardens of two rulers of Jodhpur. They were destroyed to make this Lake. We took a motor boat ride in the lake. Then we roamed in the market of Jodhpur and came back to our hotel in the night. We had a good dinner of ghee rotis and Jodhpur special Haldi Ki Subji and Veg Jaipuri. We went to Railway station and had to wait for a while for the train. We had a train to Jaisalmer at 11.45pm. It was very cold.

JAISELMER

The bed sheet vala in the train woke us up telling that we have reached Jaisalmer. It was the last stop and the time was 5.30am. It was toooooooo cold outside. We took an auto and went to Youth Hostel base camp which was held in Border Home guard grounds. We were given a tent. It was a nice place. There were separate bath rooms and toilets for laides and gents. There were 15 families and we spent the morning introducing ourselves and roaming around the place. Jaisalmer is situated in west Rajasthan near the border of India and Pakistan. It is also called “golden city”. It is almost entirely a sandy track, forming a part of the Great Indian Desert. The common and striking feature of the area is that of an interminable expanse of sand hills, of all shapes and sizes, some rising to a height of 150 ft. After lunch we went to Jaisalmer city.

GADISAR LAKE

First we went to Gadisar Lake. This is a rain water conservation lake built by Maharawal Gadsi in 14^th century. It was once the main source of drinking water for the entire town of Jaisalmer. Now tourists spot, there are many small temples and shrines around it. A wide variety of water birds can be seen here especially in winter. We went around the lake in peddle boat. Then we went to Salim Singh Ki Haveli. This haveli is actually worth seeing from outside only. It was built in the first half of the 18th century and a part of it is still occupied. Salim Singh was the prime minister of Jaisalmer a princely state in 19th century AD. The mansion has a beautifully arched roof with superb carved brackets in the form of peacocks. It is just below the hill near the fort. Next we went to Patwon-Ki-Haveli. A group of apartments, this is one of the largest and most elaborate of Havelis in Jaisalmer and stands in a narrow lane. It is five storeys high and is extensively carved. A part of this beautiful building is owned by the Department of Archaeology and Museum. There are remnants of some paintings on the walls inside as well as some mirror work. This has been the star attraction of Jaisalmer. We then went to Deewan Nathmal Ji Ki Haveli. Two architect brothers built it in the 19th century. Interestingly, while one concentrated on the right, the other concentrated on the left and the result is a symphony epitomizing the side-by-side symmetry during construction. Paintings in miniature style monopolize the walls in the interior. Mighty tuskers carved out of yellow sandstone stand guard to the haveli. It is a private property. We then went to Amar Sagar Jain temple. It is the oldest and the most beautiful temple dedicated to Lord Parshwanath. Amar Sagar is 6 km north-west of Jaisalmer on the way to Lodurva. Later we came back to our base camp at 6pm. Immediately after the sunset the weather starts changing and it becomes very cold. It was around 3 degree in the night. We were given sleeping bags to sleep. So it was warm inside the tent. After dinner there was camp fire(just the name camp fire- few people sang songs, few told jokes. There was no fire as burning of wood was strictly prohibited in that area) and we slept at 10pm.

 JAISELMER FORT

The next day morning after breakfast we went to see Golden fort in Jaisalmer city. The Jaisalmer fort, known as Sonar Quila or the Golden fort rises from the sand and merges with the golden hues of the desert ambience. The setting sun in its most colorful shades gives it a fairy tale appearance. It is simply magical – as the bastions envelop a whole township that consists of the palace complex, the intricately carved havelis of rich merchants, several temples and the residential complexes of the armies and traders placed strategically on the trade route. It was from this trade route that the ancient caravans passed, distributing the riches for the prosperity to an otherwise non resourceful kingdom. These merchants served and acquired a great deal of power and noble status in the royal courts of Bhatti Rajputs who founded the state in the 12th century AD and proceeded further. However, the rich merchants inspired by the classic style of the royals, constructed huge mansions (havelis) adjacent to each other in the nature of medieval culture and profusely decorated the walls and ceilings and intricately carved the outdoors and interiors. The colourful art forms had some how relegated the royal heritage to a position of secondary importance. The craftsmen were usually Muslims who were induced on their journey to exhibit their skills in art forms. The result was an architectural purity that cannot be seen elsewhere. Jain Temples situated in the Jaisalmer Fort are a must visit. You will find these temples to be very old and high pilgrimage as well as archeological value attached to them. These are a group of Jain temples dating back 12th and 15th centuries and are dedicated to various Jain Tirthankars (Hermits). On the walls of the temples, you can find animal & human figures, carved in famous Dilwara style. These temples are built in the Dilwara style that is famous all over the world for its architecture. The style got its name from the famous ‘Dilwara Temples’ situated on Mount Abu, a famous Hill station and pilgrimage destination in Rajasthan. The Jain temples in the Jaisalmer Fort are dedicated to Rikhabdevji and Shambhavdev Ji, the famous Jain hermits known as ‘Tirthankars’. Like all other structures in Jaisalmer, these temples are craved of yellow sandstones. The beautifully carves decorations on the wall will give you divine peace. The Astapadhi Temples that are situated in the same complex are a must visit too.

Kuldhara village

After lunch in our camp we all went to Kuldhara village. Kuldhara & Khabha a Medieval Deserted village of Paliwal Community had a total number of 84 villages. Salim Singh was a cruel king. He was giving trouble to the people of these villages. The girls of these villages were very beautiful and often the king troubled them and he also collected huge amount as tax. One night the entire village was abondoned by Paliwal Brahmins, out of which the two most prominent villages are Kuldhara and Khabha located about 18 and 30 kms respectively south west of Jaisalmer on the same road. It was around 300 years ago! The ruins of Kuldhara and Khabha exhibit the architectural excellence of those times and are an attraction for peace-lovers, photographers and movie maker.

Sam sand dunes

Then we went to Sam sand dunes. Some 45 kms towards the west of the Jaisalmer city are located the barren yet beautiful shifting sand dunes adjoining the village Sam. Here one can have a ride on camel – the ship of desert in the desert sea. We all had camel ride for half an hour in Thar desert. Beautiful folk dancers enrich the visitor’s experience with traditional flavour of joy. It is best to be here at sunrise or sunset. The Sam dunes are also the most picturesque spot around Jaisalmer, and perhaps the whole of western Rajasthan. Sitting there in the evening with the sun setting, you might feel that time has come to a grinding halt. After the sunset the weather started to change and it was very cold and we all rushed to the bus and reached back our camp at 7.30pm. We had a nice dinner which consisted of Rajasthan special dal bhati churma. Camp fire was there till 11pm. Later we slept telling goodbye to 2011!

TANOT TEMPLE AND LONGEWALA

Jaisalmer has many places of interest dotted in and around 100 kms from the city. We decided that we had to pay a visit to Tanot, a temple close to the Pakistan border. The presence of the Army, Airforce and BSF in Jaisalmer is something that cannot be missed. You will see them everywhere. We started towards Tanot at 10am. The path is straightforward, with no probability of getting lost .While going, we saw a windmill farm. A large amount of huge windmills are continuously spinning, to power up Jaislamer. About 12 k.m.s from Jaisalmer, we reached Bada Bagh. At Bada bagh, there are cenotaphs (aka Chhatris) of Jaisalmer rulers, dating from 15th century till 1950s. A cenotaph is built in memorial of the dead. This tradition was ongoing till recent, but due to death of a prince by a mysterious disease, it was stopped in 1947. A large number of cenotaphs are situated here, and seeing the dates on each, one really goes back in time. We then went to Ramgarh. There isa TV tower it is the highest TV Tower of Asia having height of 300 Mts. Next stop was to one temple Ghantyali Mata Mandir, with ‘First Darshan’ board. The story mentions that Pakistani soldiers tried to destroy that temple. Whoever goes to Tanot temple must visit this temple first. We had brought packed lunch of poori and chole. After lunch we reached Tanot Mata Mandir at around 1.30pm. Tanot is 100kms from Jaisalmer and is a Durga temple run by the BSF. This is a 1300 year old temple. This temple is depicted in the movie ‘Border’ too. In 1965 war, Pakistan had attacked with some 3000 bombs. 1450 bombs fell around the temple, but the temple was not damaged even one bit. In fact none of the people who took shelter in the complex were hurt but those who ventured out were killed. Tanot was later liberated by Gurkha fighters. The unexploded shells are still kept in glass cases in the temple complex as a testimony of the Indo-Pak war. Similarly in 1971, hundreds of enemy tanks and vehicles were destroyed by Indian Army and were forced to retreat. The border is around 12 kms from this place. We were excited to see the border. The army post had new set of rules now, stopping everyone at the Tanot Mandir only. Special permission should be taken from the army officials in the Tanot temple by providing our ID cards to visit border. But unfortunately we didn’t get permission in spite of the effort of few people of our group who argued, requested and pleaded for the permission. It was shocking to know that after traveling 150kms, we would be stopped for last 12-15kms.
It was hard to swallow that we were stopped just 15kms from the point we came to see. That day, we realized that interacting with army people is vastly different than interacting with traffic police or even usual police. Army personnel are not reasonable or negotiable, they only follow orders. With heavy heart, we headed towards Longewala (the place where Indo-Pak 1971 war took place) which is just 38kms from Tanot temple. The roads brushed away our sadness again. The landscape could pass off for the moon, absolutely no traffic except for a solitary military truck and huge sand dunes and grayed out vegetation. On the way we visited one village. The condition of the people who lives there is pathetic. They earn money only during tourist season. The weather is extreme. The availability of drinking water is limited. We felt very sad seeing them. We reached Longewala in quick time. It’s essentially a military outpost, there is a single pakistani tank and a recovery vehicle still preserved exactly at the spot where they were shot down. India’s old border pillar (BP638) too is decorated along with names of the 1971 martyrs (The military guys posted there told us that India’s border was here before 1971 but then India pushed it back into pak territory by 12-15 kms after our victory). There is a well supposedly poisoned by pakistanis to pollute the water table there called Zaheerla Kua. The well has water but its not used. One feels quite patriotic in this place. Here too the border is very close. We went to see a ruined fort very near to Pak border. It was a fort of a king. During 1971 war, Pakistan thought that it was military camp and exploded it. We came back to our camp at 7.30pm.

BHADARIYA MATAJI TEMPLE AND ASIA`S LARGEST LIBRARY

The next day morning few families left the camp. We hired a taxi and went to Bhadariya mataji temple. There is also a library called Bhadariya library which is Asia’s largest library, with more than 15 lakhs books. It is yet to be inaugurated. It is 84kms from Jaisalmer.

RAMDEVRA TEMPLE

   We had lunch and went to Ramdevra temple of baba Ramdev. (YOGA GURU RAMDEV ALLA!) Ramdevera is Situated about 12kms to the north of Pokhran, the village of Ramdevra known after Baba Ramdev, a Tanwar Rajput and a saint who took Samadhi (conscious exit from the mortal body) in 1458 A. D. He had miraculous powers and his fame reached far and wide. Legend goes that five Pirs (saints) from Mecca came here to test his power and after being convinced, paid their homage to him. Since then he is venerated by Muslims also as Ram Shah Pir. The Hindus regard him as an incarnation of Lord Krishna. Baba Ram Dev believed in the equality of all human beings, both high and low, rich and poor. He helped the down-trodden by granting them their wishes. Maharaja Ganga Singh of Bikaner constructed a temple around the Samadhi in 1931 A.D. Rice, coconuts, churma and wooden horses (toys) are offered to Ramdevji by the devotees. Later we went to Pokaran Fort. Surrounded with rocky, sandy and five salt ranges, POKARAN means “the place of five mirages”. Fort Pokaran stands on ancient trade route that carried salt, silk and spices to Persia and beyond. Instead of winding caravans of the past, it now has trains, buses and cars. The fort now attracts travelers to stay betwixt the glorious history where each stone speaks out volumes of the past. Pokhran is located at the junction of Jodhpur, Jaisalmer and Bikaner Road. It is en route to Jaisalmer and is also a fort town though the fort is not of the same dimensions as those of Jaisalmer or Jodhpur. It came into limelight in the wake of India’s first underground nuclear explosion. It is also renowned for its furniture and crafts for interior decoration. The fort is located about one and a half kilometers from the bus stand and has an assortment of weaponry, brocade clothes and various games of dice and dominoes on display. Fort Pokran also offers accommodation with a rugged heritage appeal. We reached back our camp at 7pm. We quickly finished dinner, packed our things and left the camp thanking youth hostel for the wonderful stay and food and reached Jaisalmer bus stand. We left Jaisalmer at 9.30pm.

JAIPUR

We reached Bikaner at 4.30am. We had to change the bus. It was terribly cold and somehow managed with the luggage and boarded the next bus towards Jaipur. On the way we had samosa and kachori as breakfast! We couldn’t get anything else! We reached Jaipur at 12pm and went to Hotel Shrinath which was booked earlier. It was a decent hotel. The food was not that great. Afternoon we went to see Albert hall. This museum is supposed to be the oldest museum of the state. Colonel Sir Swinton Jacob designed it in 1876 to greet King Edward VII as Prince of Wales on his visit to India. It was opened to public ten years later. Positioned amidst the gardens of Ram Niwas Bagh in Jaipur, this museum has an assortment of rare articles on its display including textiles, carpets, paintings, metal and wood crafts, pottery, arms and weapons, flora and fauna of the state, toys, dolls and even an Egyptian mummy that belongs to the Ptolemaic Epoch. It is also known for housing the famous carpet, which portrays the scene of a Persian garden carpet with running water streams that was bought at a dear price from Shah Abbas of Persia, by Mirza Raja Jai Singh I. It also puts on show the miniature paintings of a number of sub-schools of Rajasthan. The galleries on the ground floor of the museum have been completely remodeled and restructured since 1959 in an attempt to depict the uniqueness of the dresses and jewellery of all the classes and tribes of Rajasthani people including the privileged class that mainly consists of Rajputs and the merchant class. It includes the lifestyle of the tribals such as Meenas, Bhopas, Bhils, Gadoliya Lohars and many more. Then we went to Jantar Mantar. It makes another wonderful sight to visit. Built in 1718 by Sawai Jai Singh, Jantar Mantar Observatory is one of the five observatories that were built by the king. The observatory was built to study the movement of stars. The observatory is built in stone and marble. Then we went to Kanak Vrindavan. It is a newly restored temple and garden. It is a famous garden in Jaipur, the beautiful green valley was labeled as Kanak Vrindavan Valley by Maharaja Sawai Jai Singh, almost 280-years ago. It is located in the foothills of Nahargarh hills on the way towards Amber Fort. This garden is designed same as Lord Krishna’s place Vrindavan, so the name Kanak Vrindavan Garden. The taxi driver took us to RTDC ( Rajasthan Tourism Development Corporation) for shopping. It is a big complex with many shops selling Razais, sarees, dress materials, jewels, etc. We did a bit of shopping and went back to our hotel.

                        We got up late and after breakfast we went to see Hawa Mahal again. There were many shops near hawa mahal. We purchased sweets and Jaipur special Pyaz Ki Kachori which was awesome! We did shopping and came back to our hotel packed things and straight away went to Airport. We had a flight to Chennai at 2.45pm. We reached Chennai Airport at 6.45pm and took a taxi and reached back home at 8.30pm.

ಬೆಳಗ್ಗೆ ೬.೩೦ ಗಂಟೆಗೆ ಎಂದು ನಿಗದಿಯಾಗಿದ್ದ ಬಸ್ ಹೊರಡುವಾಗಲೇ ೭ ಗಂಟೆ ದಾಟಿತ್ತು. ಹುಣಸೂರಿನಲ್ಲಿ ತಿಂಡಿಗೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿದಾಗ ನಮಗೆಲ್ಲ ಮಂಜ ತಿಂಡಿ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ನಾಗರಹೊಳೆ. ನಾಗರಹೊಳೆ ನೋಡಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆ ಇವತ್ತು ಕೈಗೂಡುತ್ತದಲ್ಲ ಎಂಬ ಸಂತಸ ಹೆಚ್ಚು ಹೊತ್ತು ಇರಲಿಲ್ಲ. ನಾಗರಹೊಳೆ ದಾರಿಯಾಗಿ ಸಾಗಿದ್ದು ಮಾತ್ರ! ನೋಡಿ ಜಿಂಕೆಗಳು ಎಂದು ಬಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ತೋರಿಸಿದರು. ಜಿಂಕೆಗಳ ಹಿಂಡು ರಸ್ತೆ ಬದಿ ನಿಂತು ಮಿಕಮಿಕ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದುವು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಮುಗಿಯಿತು ನಮ್ಮ ನಾಗರಹೊಳೆ ವೀಕ್ಷಣೆ!

ಇರ್ಫು ಜಲಪಾತ ತಲಪುವಾಗ ಗಂಟೆ ೧೧. ಒಂದು ಸುಂದರ ಪುಟ್ಟ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ. ದೇವಸ್ಥಾನದವರೆಗೆ ಬಸ್ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ತಲಾ ರೂ. ೨೦ ಕೊಟ್ಟು ಚೀಟಿ ಪಡೆದು ಸುಮಾರು ಒಂದೂವರೆ ಕಿಮೀ. ದೂರ ನಡೆದು ಸಾಗಿದೆವು ಇರ್ಫು ಜಲಪಾತದೆಡೆಗೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ತುಂಬಿದ್ದರು. ಮೈಚಳಿಬಿಟ್ಟು ನೀರಲ್ಲಿ ಆಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ನಾವು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ನಿಂತು ಜಲಪಾತದ ಸೌಂದರ್ಯ ನೋಡಿ ಮರಳಿದೆವು.  ನಮ್ಮ ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಯಸ್ಸಾದ ಹೆಚ್ಚು ನಡೆಯಲಾರದ ಹೆಂಗಸರು, ಗಂಡಸರು ಇದ್ದರು. ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟು ದೂರ ಹೋಗಬೇಕು ಎಂಬ ಅರಿವಿಲ್ಲದೆ ಬಂದು ನಡೆದು ಸುಸ್ತಾಗಿದ್ದರು.
ಲಕ್ಷ್ಮಣತೀರ್ಥ ನದಿಯು ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳ ನಡುವೆ ಹರಿದು ಸುಮಾರು ೫೧.೮ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಿಂದ ಧುಮುಕುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಇರ್ಫು ಜಲಪಾತ. ಇಲ್ಲಿಂದ ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹರಿಯುವ ಈ ನದಿ ಮುಂದೆ ರಾಮತೀರ್ಥ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಲೀನವಾಗಿ ತನ್ನ ಹರಿವನ್ನು ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಬದಲಿಸಿ ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾವೇರಿನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ.

ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಗೋಣಿಕೊಪ್ಪ ವಿರಾಜಪೇಟೆ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಧಾರಾಕಾರ ಮಳೆಯೊಂದಿಗೆ ನಾವು ಮಡಿಕೇರಿ ತಲಪಿದೆವು. ಆಗಲೇ ಗಂಟೆ ೨.೩೦. ಮಳೆ ಹನಿ ಹಾಕುತ್ತಲಿತ್ತು. ರಾಜಾಸೀಟ್ ವೀಕ್ಷಣೆಗೆ ೧೫ ನಿಮಿಷ ಸಮಯ ಕೊಟ್ಟರು. ರೂ.೫ ಪ್ರವೇಶ ದರ ಕೊಟ್ಟು ಒಳಗೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕಣ್ಣು ತುಂಬ ನೋಡಿ ಕ್ಯಾಮರ ತುಂಬ ತುಂಬಿ, ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿಸಲು ಮಡಿಕೇರಿ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣದ ಖಾನಾವಳಿಗೆ ಬಂದೆವು.

ಊಟಿಸಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಅಬ್ಬಿ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದೆವು. ಕಿರಿದಾದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಬಸ್ ಸಾಗುವಾಗ ಮನಕ್ಕೆ ಹಿತವೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಬ್ಬಿ ಜಲಪಾತದ ಸನಿಹಕ್ಕೆ ಬಸ್ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಮಾರು ೨ ಕಿಮೀ ದೂರವಿರುವಾಗಲೇ ಬಸ್ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ. ಗೀತರಿಗೆ ನಡೆಯಲು ಕಷ್ಟವೆಂದು ನಾವು ಜೀಪಿನಲ್ಲಿ ತಲಾ ರೂ.೩೦ ಕೊಟ್ಟು ಸಾಗಿದೆವು. ಅಬ್ಬಿ ಜಲಧಾರೆ ದುಮ್ಮಿಕ್ಕಿ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ತೂಗು ಸೇತುವೆ ತುಂಬ ಜನ ಕಿಕ್ಕಿರಿದು ತುಂಬಿದ್ದರು. ನಮ್ಮ ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗೆ ಜಲಪಾತ ಎಷ್ಟು ದೂರ ಇದೆ ಎಂಬ ಅರಿವಿಲ್ಲದೆ ಸಾಗಿದರು. ವಾಪಾಸ್ ಬಂದು ಬಸ್ ಚಾಲಕನನ್ನು ತರಾಟೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಮರೆಯಲಿಲ್ಲ! ಅಲ್ಲಿ ನಾವು ಕಾಫಿಪುಡಿ ಕೊಂಡೆವು.  ಚಿಕೋರಿ ಹಾಕಿಲ್ಲವಲ್ಲ ಎಂದು ಎರಡೆರಡು ಸಲ ಕೇಳಿದ್ದೆ. ಇಲ್ಲ, ಪ್ಯೂರ್ ಪುಡಿ ಎಂದಿದ್ದ ಅಂಗಡಿಯವ. ಮನೆಗೆ ಬಂದು ಕಾಫಿ ಮಾಡಿ ಕುಡಿದಾಗಲೇ ನಾವು ಮೋಸ ಹೋಗಿದ್ದೆವೆಂದು ಗೊತ್ತಾಗಿದ್ದು. ಅದು ಸರಿಯಾಗಿ ಚಿಕೋರಿಮಿಶ್ರಿತ ಪುಡಿ ಆಗಿತ್ತು.
ಮಡಿಕೇರಿ ತೊರೆ ಅಥವಾ ಮುತ್ತಾರ್ ಮುಟ್ಟುತೊರೆ ಬೃಹದಾಕಾರದ ಬಂಡೆಗಳ ನಡುವೆ ಹರಿದು ೨೧.೩ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಿಂದ ಆಳವಾದ ಕಮರಿಗೆ ಧುಮುಕುವ ಈ ಜಲಪಾತವೇ ಅಬ್ಬಿಜಲಪಾತವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತು. ಕೊಡವ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಅಬ್ಬಿ ಎಂದರೆ ಜಲಪಾತ. ಬ್ರಿಟೀಷರು ಈ ಜಲಪಾತವನ್ನು ಪ್ರಥಮ ಪಾದ್ರಿಯ ಮಗಳ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಜಸ್ಸಿ ಜಲಪಾತವೆಂದು ಹೆಸರಿಸಿದ್ದರು.
ಸಂಜೆ ೫ ಗಂಟೆಗೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಓಂಕಾರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಬಂದೆವು. `ಹತ್ತು ನಿಮಿಷ ಸಮಯವಿದೆ. ಮಡಿಕೇರಿಗೆ ಬಂದು ಈ ದೇವಾಲಯ ವೀಕ್ಷಿಸದೆ ಇದ್ದರೆ ಪ್ರವಾಸ ಪರಿಪೂರ್ಣವೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಬೋನಸ್ ನಿಮಗೆ’ ಎಂದ ಚಾಲಕ.

ಬೈಲಕುಪ್ಪೆಯ ಗೋಲ್ಡನ್ ಟೆಂಪಲ್ ತಲಪುವಾಗಲೇ ಗಂಟೆ ೭ ದಾಟಿತ್ತು. ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲೆ ದೇವಾಲಯ ನೋಡಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಮೈಸೂರು ತಲಪುವಾಗ ಗಂಟೆ ರಾತ್ರಿ ಹತ್ತು ದಾಟಿತ್ತು. ತುಂತುರುಮಳೆ ಹನಿಯುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು.

ವಿಜ್ಞಾನ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಪದಸಂಪದ ಕೃತಿ ಕೈ ಸೇರಿ ಎಲ್ಲ ಪುಟಗಳನ್ನು ತಿರುವಿ ಹಾಕಿದಾಗ ಈ ಅಗಾದ ಕೆಲಸ ಕಂಡು ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ನವಕರ್ನಾಟಕ ಈ ಕೃತಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಚೊಕ್ಕವಾಗಿ

ಹೊರತಂದಿದೆ.

ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಮಾವ (ಜಿ.ಟಿ. ನಾರಾಯಣ ರಾವ್)ನಿಗೆ ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿ,

ಆತ್ಮೀಯವಾಗಿ ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡು ಅವರು ಈ ಗ್ರಂಥದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಕೊನೇ ಪತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದವರೆಲ್ಲರ ಅಭಿವಂದನೆಗಳು. ಈ ಗ್ರಂಥದ ಅನಾವರಣದ ದಿನ ಮೊದಲ ಪ್ರತಿಯನ್ನು  ನಮ್ಮ ಅತ್ತೆ (ಜಿ.ಟಿ ನಾರಾಯಣ ರಾಯರ ಪತ್ನಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿ) ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕೆಂದು ಆತ್ಮೀಯ ಕರೆ ಬಂದಿತ್ತು. ಆ ದಿನ ನಾವು ಊರಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮದುವೆ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗಲೇ ಬೇಕಿದ್ದುದರಿಂದ ಈ ಕರೆಯನ್ನು ಪುರಸ್ಕರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಪುಸ್ತಕ ಪಡೆಯುವ  ಆ ಸಂತಸದ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗದೇ ಇದ್ದದ್ದು ದೊಡ್ಡ ನಷ್ಟ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಈ ಕೃತಿಯ ಗೌರವ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿ ಮಾವ ನೇಮನಗೊಂಡಾಗ, (ಮಾವನಿಗೆ ಆರೋಗ್ಯ ಅಷ್ಟು ಸುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ.) `ಆಗಾಗ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವೇ?” ಎಂದು ಅತ್ತೆ ಆತಂಕದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದಾಗ ಮಾವ, “ಇದು ಸಮಾಜದ ಕೆಲಸ. ದೇಹಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಖುಷಿ ಕೊಡುವ ಕೆಲಸ. ದೇಹಕ್ಕೆ ಟಾನಿಕ್ ಇದ್ದಂತೆ. ಇಂಥ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಾಗ ಆರೋಗ್ಯ ಚೆನ್ನಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ’’ ಎಂದು ಸುಮಾರು  ಮೂರೂವರೆ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಈ ಗ್ರಂಥದ ಕೆಲಸ ಪ್ರಾರಂಭವಾದಾಗ ನಮ್ಮ ಮಾವ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಈ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ನೆನಪಿಗೆ ಬಂತು. ಉಲ್ಲಾಸದಿಂದಲೇ ಹೊತ್ತಗೆಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಎದುರು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೂ ಮೊದಲೇ (೨೭-೬-೨೦೦೮) ಕಾಣದೆಡೆಗೆ ತೆರಳಿದ್ದರು. ಅವರಿದ್ದಿದ್ದರೆ ಪುಸ್ತಕ ನೋಡಿ ಪ್ರತೀ ಪುಟವನ್ನೂ ಆಮೂಲಾಗ್ರ ಒಂದಕ್ಷರ ಬಿಡದೆ ಓದಿ ಆನಂದಿಸಿ ತಪ್ಪು‌ಒಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲೇ ಗೆರೆ ಹಾಕಿ, ಚೆನ್ನಾಗಿದ್ದದ್ದನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತ ಶಹಭಾಸ್‌ಗಿರಿ ಕೊಟ್ಟು ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟವರಿಗೆ ಆ ಕೂಡಲೇ ಪತ್ರ ಬರೆದಿರುತ್ತಿದ್ದರು.
ಈ ಕೃತಿಯ ೮೮೪ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ- ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಪದಕೋಶ, ಕನ್ನಡ-ಕನ್ನಡ ಪದವಿವರಣೆ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್-ಕನ್ನಡ ಪದಸೂಚಿ ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ, ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ, ಲೇಖಕರಿಗೆ, ಪತ್ರಕರ್ತರಿಗೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅವಶ್ಯ ಬೇಕಾಗುವ ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯ ಆಕರ ಗ್ರಂಥವಿದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪದಸೂಚಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವುದು ಪದಗಳ ಹುಡುಕುವಿಕೆಗೆ ಬಹಳ ಅನುಕೂಲವಾಗಿದೆ. ಬೆಲೆ ರೂ.೬೫೦ ಮಾತ್ರ. ಈ ಬೃಹತ್ ಗ್ರಂಥದ ಹಿಂದೆ ತಪಸ್ಸಿನೋಪಾದಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹಾರ್ದಿಕ ಅಭಿನಂದನೆಗಳು.

ಸುಲ್ತಾನ ಬತ್ತೇರಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು ೧೪ ಕಿ.ಮೀ ದೂರ ಎಡಕಲ್ಲುಗುಡ್ಡಕ್ಕೆ. ಹತ್ತೂಕಾಲು ಗಂಟೆಗೆ ಎಡಕಲ್ಲು ತಲಪಿದೆವು. ಗುಹೆ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಲು ಸುಮಾರು ೨ ಕಿ.ಮೀ ದೂರ ನಡೆಯಬೇಕು. ಬೆಟ್ಟಹತ್ತಬೇಕು. ಪ್ರವೇಶ ಶುಲ್ಕ ಒಬ್ಬರಿಗೆ ರೂ. ೧೫. ಕ್ಯಾಮರಾ ಶುಲ್ಕ ರೂ.೨೫. ಪ್ರವೇಶ ಸಮಯ ಬೆಳಗ್ಗೆ ೯ರಿಂದ ಸಂಜೆ ೪. ರಜಾದಿನ: ಗಣರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ, ಕಾರ್ಮಿಕರ ದಿನ, ಗಾಂಧೀಜಯಂತಿ, ತಿರು‌ಓಣಂ ದಿನ ಹಾಗೂ ವಾರದ ರಜೆ ಪ್ರತೀ ಸೋಮವಾರ. ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಬೆಟ್ಟಹತ್ತಬೇಕು. ಗುಹೆ ಕಡೆಗೆ ತೆರಳಲು ಇಕ್ಕಟ್ಟಾದ ದಾರಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಒಮ್ಮೆಗೆ ಕೆಲವು ಮಂದಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರವಾಸಿಗಳು ಇದ್ದದ್ದರಿಂದ ಹತ್ತಲು ಸಮಯ ಹಿಡಿಯಿತು.  ಗುಹೆಗೆ ತಲಪಿದಾಗ ಗಂಟೆ ೧೨ ಆಗಿತ್ತು. ಗುಹೆಗೆ ಇಳಿಯಲು ಕಬ್ಬಿಣದ ಏಣಿಯನ್ನಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ವಿಶಾಲವಾದ ಗವಿಯದು. ಗುಹೆಯ ಗೋಡೆಗಳಾಗಿ ಎರಡು ಹೆಬ್ಬಂಡೆಗಳು ಬಲು ಎತ್ತರ ಚಾಚಿದ್ದುವು. ಗವಿಯ ಗೋಡೆಯಮೇಲೆ ಕೆಲವು ಚಿತ್ರ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಅವು ಎಷ್ಟೊ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಕೆತ್ತಿದ ಚಿತ್ರಗಳಂತೆ. ಎರಡು ಹೆಬ್ಬಂಡೆ ಮಧ್ಯೆ ಸಪೂರವಾದ ಸೆರೆ ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿ ಒಳಗೆ ಇಣುಕುತ್ತದೆ. ಕೆಳಗೆ ಪ್ರಪಾತ. ಬಗ್ಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಮೈ ಕಂಪನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಜನ ನುಸುಳಿ ಸಾಯಬಾರದೆಂದು ಕಬ್ಬಿಣದ ಗೇಟನ್ನು ಹಾಕಿದ್ದಾರೆ.

ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಕಲ್ಪೆಟ್ಟ ತಲಪಲು ಇನ್ನೇನು ಕೆಲವು ಕಿ.ಮೀ ಇರುವಾಗ ನಮ್ಮ ಬಂಡಿಯ ಒಂದು ಚಕ್ರ ಟುಸ್ ಎಂದಿತು. ಆ ಟಯರ್ ಬಿಚ್ಚಿ ಬದಲಿ ಟಯರ್ ಜೋಡಿಸಿ, ಆ ಟಯರನ್ನು ಸರಿ ಮಾಡಿಸಿ ಕಲ್ಪೆಟ್ಟ ತಲಪುವಾಗ ಗಂಟೆ ಅದಾಗಲೇ ಮೂರೂವರೆ ಕಳೆದಿತ್ತು. ಇರುವ ಏಕೈಕ ಸಸ್ಯಾಹಾರಿ ಖಾನಾವಳಿ (ಅಪ್ಫಾಸ್ ಉಡುಪಿ) ತಲಪಿ ಸೊಗಸಾದ ಕುಚ್ಚಿಲಕ್ಕಿ ಅನ್ನ ಊಟ. ಹೊಟ್ಟೆ ಬಿರಿಯುವಷ್ಟು ಮಾಡಿದೆವು. ಕೇವಲ ರೂ. ೩೦ಕ್ಕೆ ಅವರು ಕೊಡುವ ಊಟ ಭರ್ಜರಿಯೇ ಸರಿ.  ಅಲ್ಲೇ ಹತ್ತಿರವಿರುವ ಪಿಪಿ‌ಎಸ್ ಟೂರಿಸ್ಟ್ ಹೋಂಗೆ ಹೋಗಿ ನಮಗಾಗಿ ಕಾದಿರಿಸಿದ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಚೀಲ ಇಳಿಸಿದೆವು. ಸಂಜೆ ನಾಲ್ಕೂವರೆ ಗಂಟೆ ಮೇಲೆ ಯಾವ ವಾಟರ್ ಫಾಲ್ಸಿಗೂ ಪ್ರವೇಶವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾಹಿತಿ ಅಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿತು.  ಅಲ್ಲಿಂದ ಯಾವುದೇ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ತೆರಳಬೇಕೆಂದರೂ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಗಂಟೆ ದಾರಿ ಕ್ರಮಿಸಬೇಕಿತ್ತು.

ನಾವು ಸುಮಾರು ೧೫ ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಪೂಕೋಟ್ ಲೇಕ್‌ಗೆ ತೆರಳಿದೆವು. ಪ್ರವೇಶ ಸಮಯ ಬೆಳಗ್ಗೆ ೯ರಿಂದ ಸಂಜೆ ೬ ಗಂಟೆ. ಒಬ್ಬರಿಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಶುಲ್ಕ ರೂ. ೧೫. ರೂ. ೨೦ ಕ್ಯಾಮೆರಾ ಶುಲ್ಕ. ದೊಡ್ದದಾದ ಕೆರೆ. ಬೋಟಿಂಗ್ ಮಾಡಬಹುದು. ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಕಾರಂಜಿ ಕೆರೆ, ಕುಕ್ಕರಹಳ್ಳಿ ಕೆರೆ ನೋಡಿದ ನಮಗೆ ಅದೇನೂ ಆಕರ್ಷಕ ಎನಿಸಲಿಲ್ಲ. ತುಂಬ ಜನ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದರು ಬೋಟಿಂಗ್‌ಗೆ. ಬೋಟಿಂಗಿಗೆ ಕಾದರೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಾವು ಅಲ್ಲಿಂದ ನಿರ್ಗಮಿಸುವ ಮುನ್ನ ಅದೇ ಆವರಣದಲ್ಲಿರುವ (ಆಯುರ್ವೇದ ಔಷಧಿಗಳು, ಟೀ, ಕಾಫೀಪುಡಿ, ಗಿಡಗಳು, ಬೀಜಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶನ, ಮಾರಾಟಕ್ಕಿಟ್ಟಿದ್ದರು) ಟೀಪುಡಿ, ಜೇನು, ಚ್ಯವನಪ್ರಾಶ ಕೊಂಡುಕೊಂಡೆವು.

ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ವಾಪಾಸ್ ಕಲ್ಪೆಟ್ಟ ಕಡೆಗೆ ಬರುವಾಗ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಕಿಡಿ ವ್ಯೂ ಪಾಯಿಂಟ್ ಗೆ ಸಾಗಿ ವ್ಯಾನ್ ನಿಲ್ಲಿಸಿದೆವು. ಅಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಲೂ ಕಾಣುವ ದೃಶ್ಯ ಬಲು ನಯನಮನೋಹರ. ಅಲ್ಲೇ ನಿಂತು ನೋಡುವ ಎನಿಸುತ್ತದೆ. ಎಷ್ಟು ನೋಡಿದರೂ ಕಣ್ಣು ದಣಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸು ಮುದಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕೇರಳ ದೇವರ ಸ್ವಂತ ಊರಂತೆ. (ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ god own country ಎಂಬ ಫಲಕ ನಮ್ಮನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ) ಅಲ್ಲಿ ನೋಡುವಾಗ ನಿಜಕ್ಕೂ ಈ ಮಾತು ನಿಜವಿರಬಹುದು ಎನಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣು ಹಾಯಿಸಿದರೂ ಹಸಿರು ಗುಡ್ಡಗಳು.  ಮನವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ವ್ಯಾನ್ ಹತ್ತಿ ಸಂಜೆ ೭ ಗಂಟೆಗೆ ಕಲ್ಪೆಟ್ಟ ತಲಪಿದೆವು. ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದು ರಾತ್ರಿ ಎಂಟು ಗಂಟೆಗೆ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಅಲ್ಲಿಂದ ಅನತಿ ದೂರದಲ್ಲೇ ಇರುವ ಅಫ್ಫಾಸ್ ಉಡುಪಿ ಹೋಟೇಲಿಗೆ ತೆರಳಿದೆವು. ಅಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಊಟ ಇಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ತಿಂಡಿ ತಿಂದು ಮರಳಿದೆವು.

೮-೧೦-೨೦೧೧. ಬೆಳಗ್ಗೆ ಆರೂವರೆಗೆ ಎದ್ದಾಗ ಬಿಸಿನೀರು ಬರುವುದು ಗಂಟೆ ಏಳರನಂತರ ಎಂದು ತಿಳಿಯಿತು. ಅನಂತ ಕಡು ತಣ್ಣೀರಿನಲ್ಲೇ ಯೋಗಮಂತ್ರ ಹೇಳಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ! ನಾನು ಬಿಸಿನೀರು ಬರುವ ಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಕಾದು ಕುಳಿತೆ. ಸ್ನಾನಾದಿ ಮುಗಿಸಿ ಕೋಣೆ ಖಾಲಿ ಮಾಡಿ ಶುಲ್ಕ ಕಟ್ಟಿ (ಒಂದು ದಿನಕ್ಕೆ ರೂ. ೬೭೫.) ೮ ಗಂಟೆಗೆ ನಮ್ಮ ಮಾವನ ಮನೆ (ಉಡುಪಿ ಹೋಟೇಲ್)ತಲಪಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಜನ ತುಂಬಿ ತುಳುಕಿದ್ದರು. ಮದುವೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಊಟಕ್ಕೆ ಕೂರಲು ಮೊದಲ ಪಂಕ್ತಿಯವರು ಏಳುವುದನ್ನೇ ಕಾದು ಎಂಜಲು ಎಲೆ ತೆಗೆಯುವ ಮುನ್ನವೇ ಹಾರಿಬಿದ್ದು ಕೂತ ಹಾಗೆ ನಾವು ಜನ ಏಳುವುದನ್ನೇ ಕಾದು ಗಬಕ್ಕನೆ ಕುರ್ಚಿ ಹಿಡಿದೆವು! ಅಂತು ನಾವು ತಿಂಡಿ ತಿಂದು ಹೊರಡಬೇಕಾದರೆ ಭರ್ಜರಿ ಒಂದು ಗಂಟೆ ಕಳೆದೇ ಹೋಯಿತು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಬಾಣಾಸುರ ಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟು (ಸುಮಾರು ೨೭ ಕಿ.ಮೀ ದೂರ) ಗೆ ತೆರಳಿದೆವು. ಪ್ರವೇಶ ಶುಲ್ಕ ಒಬ್ಬರಿಗೆ ರೂ. ಹತ್ತು. ಬಾಣಾಸುರ ಸಾಗರ ಡ್ಯಾಮ್ ಏಷಿಯಾದ ಎರಡನೇ ದೊಡ್ಡ ಡ್ಯಾಂ. ಅಣೆಕಟ್ಟು ಸುತ್ತಲೂ ಹಸಿರು ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ. (ಅದನ್ನು ನೋಡುವಾಗ ಆಹಾ ನಮ್ಮ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಎಷ್ಟು ಚಂದವಿದೆ ಎಂದು ಮನವರಿಕೆಯಾಯಿತು.) ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲು ಜೀಪ್ ಇದೆ. ನಾವು ನಡೆದೇ ಹೋದೆವು. ಸ್ಪೀಡ್ ಬೋಟಿಂಗ್ ಇತ್ತು. ಸಮಯ: ಬೆಳಗ್ಗೆ ೮.೩೦ರಿಂದ ಸಂಜೆ ೫.೩೦.  ಬೋಟಿಂಗಿಗಾಗಿ ಜನ ಸರದಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದ್ದದ್ದು ಎರಡೇ ಬೋಟ್.  ಒಂದು ಬೋಟಿನಲ್ಲಿ ೫ ಮಂದಿಗೆ ಪ್ರವೇಶ.ಇದ್ದದ್ದು ಎರಡೇ ಬೋಟ್. ಒಂದು ಬೋಟಿನಲ್ಲಿ ೫ ಮಂದಿಗೆ ಪ್ರವೇಶ. ದರ ರೂ. ೩೫೦. ಅಲ್ಲಾಗಲೇ ೨೫ ಮಂದಿ ಕಾದು ಕುಳಿತಿದ್ದರು. ನಮ್ಮ ಪಾಳಿ ಬರಲು ಕನಿಷ್ಟ ಒಂದು ಗಂಟೆ ಕಾಯಬೇಕಿತ್ತು. ಕಾಯುವ ತಾಳ್ಮೆ, ಸಮಯ ನಮಗಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟೆವು. ಅಕ್ಷರಿ, ಮಹೇಶ, ಅನಂತ (ಒಂದು ಲೋಟಕ್ಕೆ ರೂ. ೭ ಕೊಟ್ಟು) ಮಜ್ಜಿಗೆ ನೀರು ಚಪ್ಪರಿಸಿ ಕುಡಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ದೊಡ್ಡ ನೆಲ್ಲಿಕಾಯಿಗಳನ್ನು ಉಪ್ಪುನೀರಿನಲ್ಲಿ ಹಸಿಮೆಣಸು ಹಾಕಿ ಗಾಜಿನ ಜಾಡಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ಹಾಗೆಯೇ ಮಾವಿನಕಾಯಿ, ಅನಾನಸು, ಕ್ಯಾರೆಟ್ ಹೋಳು ಇತ್ತು. ನೆಲ್ಲಿಕಾಯಿ ಕೊಂಡು (ರೂ. ಹತ್ತಕ್ಕೆ ೫) ಮಹೇಶ, ಅನಂತ `ಆಹಾ ಎಂಥ ರುಚಿ’ ಎಂದು ಆಗಾಗ ಚಪ್ಪರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ನಾವು ವಾಹನ ನಿಲ್ಲಿಸಿದಲ್ಲಿ ಮೀನಮುಟ್ಟಿ ವಾಟರ್‌ಫಾಲ್ಸ್ ೨.೫ಕಿಮೀ. ಎಂಬ ಫಲಕ ಕಂಡಿತು. ಮೀನಮುಟ್ಟಿ ಜಲಪಾತ ಕಲ್ಪೆಟ್ಟದಿಂದ ಸುಮಾರು ೩೦ಕಿಮೀ. ದೂರ ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದೆವು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಬಲು ಕಷ್ಟ ಎಂಬ ಅಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪ ಮಾಹಿತಿ ಕೇಳಿಬಂದಿತ್ತು. ಅರೇ ಇಲ್ಲಿಂದ ಇಷ್ಟು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದೆಯಲ್ಲ ಎಂದು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದೆವು. ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಬರೀ ಸಣ್ಣ ತೊರೆ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು! ಜನರನ್ನು ಈ ರೀತಿ ಮೋಸಮಾಡಬಾರದು ಎನಿಸಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಪಾರ್ಕಿಂಗ್ ಶುಲ್ಕ ರೂ. ೧೫. ಹಾಗೂ ಆ ತೊರೆ ನೋಡಲು ಒಬ್ಬರಿಗೆ ದರ ರೂ. ೧೦. ಎಂಥ ಸುಲಿಗೆ ಇದು. ನಮ್ಮಂತೆ ಬೇಸ್ತುಬಿದ್ದು ಸುಮಾರು ಜನ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದರು! ಅಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಬಾಣಾಸುರಮಲ ಮೀನುಮುಟ್ಟಿ ವಾಟರ್ ಫಾಲ್ಸ್ ಅಂತ ಫಲಕ ರಾರಾಜಿಸುತ್ತಿತ್ತು!
ಅಲ್ಲಿಂದ ವಾಪಾಸ್ ಕಲ್ಪೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸೂಚಿಪ್ಪಾರ ಜಲಪಾತದೆಡೆಗೆ ನಮ್ಮ ಪಯಣ ಸಾಗಿತು. ಕಲ್ಪೆಟ್ಟದಿಂದ ಸುಮಾರು ೨೪ ಕಿಮೀ ದೂರ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಸಾಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಇಕ್ಕೆಲೆಗಳಲ್ಲೂ ಕಣ್ಣ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ನಿಲುಕದಷ್ಟು ದೂರವೂ ಸುಂದರ ಹಸಿರು ಚಹ ತೋಟಗಳು. ಎಷ್ಟು ನೋಡಿದರೂ ಸಾಲದೆನಿಸುತ್ತವೆ.  ನಾವು ಜಲಪಾತ ತಲಪುವಾಗ ಗಂಟೆ ಹನ್ನೆರಡೂವರೆ. ಜಲಪಾತ ನೋಡಲು ಸುಮಾರು ೨ ಕಿಮೀ ದೂರ ನಡೆಯಬೇಕು. ಸಿಮೆಂಟು,  ಕಲ್ಲು ಹಾಸಿದ ಮಾರ್ಗ. ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಪಾತದೆಡೆಗೆ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿಯಬೇಕು. ವಯಸ್ಸಾದವರಿಗೆ, ನಡೆಯಲು ಕಷ್ಟ ಆಗುವವರಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ತೆರಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಜಲಪಾತ ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾಗಿದೆ. ಹರಿಯುವ ನೀರಿನ ಬುಡಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಹುದು. ಎದೆಗಾರಿಕೆ ಇದ್ದರೆ ಜಲಧಾರೆಗೆ ಮೈಯೊಡ್ಡಿ ನಿಲ್ಲಬಹುದು. ಮನದಣಿಯೆ ಈಜಬಹುದು. ಜನರ ಹುಚ್ಚು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಕಡಿವಾಣ ಹಾಕಲು ಅಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಕಾಯುವ ಪಾಲಕರಿದ್ದಾರೆ.

ನಾವು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಕಲ್ಪೆಟ್ಟ ತಲಪುವಾಗ ಗಂಟೆ ೪ ಆಗಿತ್ತು. ಉಡುಪಿ ಹೋಟೇಲಿನಲ್ಲಿ ಊಟ ಮುಗಿದಿತ್ತು. ೩.೩೦ಕ್ಕೆ ಊಟ ಕೊನೆ. ತಿಂಡಿ ತಿಂದು ಎಲ್ಲೂ ನಿಲ್ಲಿಸದೆ ಮೈಸೂರು ತಲಪುವಾಗ ಗಂಟೆ ೮. ಎರಡು ದಿನದ ನಮ್ಮ ಕೇರಳ ಪ್ರವಾಸ ಮುಗಿದಿತ್ತು. ಇನ್ನೂ ನೋಡುವ ಸ್ಥಳಗಳು ಬಾಕಿ ಇದ್ದುವು.  ಒಂದು ಬಿಟ್ಟಿ ಸಲಹೆ ಏನೆಂದರೆ ನಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ವೈನಾಡಿಗೆ ತೆರಳಿ, ನಾವು ಉಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ರೆಸಾರ್ಟ್ ಅಥವಾ ಲಾಡ್ಜಿನಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ವಾಹನ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಬಾಡಿಗೆ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಸುತ್ತುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು. ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ದಾರಿ ಕೇಳುತ್ತ ಸಾಗಬೇಕಿಲ್ಲ. ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಕುಳಿತು ಅಕ್ಕಪಕ್ಕ ನೋಡುತ್ತ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಆನಂದಿಸುತ್ತ ಸಾಗಬಹುದು. ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ನೋಡಬೇಕಾದರೆ ಕನಿಷ್ಟ ೩ ದಿನಗಳು ಬೇಕು.

೩೦-೧೦-೨೦೧೧ ರ ಉದಯವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿತ ಲೇಖನ

ಮೈಸೂರು  ಬೆಂಗಳೂರು ಹೆದ್ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗಿ ಕದಂಬ ಹೊಟೇಲ್ ಪಕ್ಕ ಬಲಗಡೆಗೆ ತಿರುಗಿ ಸುಮಾರು ೬-೭ ಕಿ. ಮೀ ದೂರ ಸಾಗಿ ಗಂಗೇದೊಡ್ಡಿ ಎಂಬ ಹಳ್ಳಿಗೆ ತಲಪಿದೆವು. ಅಲ್ಲಿ ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸ (ಹೆರಿಟೇಜ್ ವೈನ್) ತಯಾರಿಸುವ ಘಟಕಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ಕೊಟ್ಟೆವು. ಅಲ್ಲಿಯ ಜಗಲಿಯ ಗೋಡೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಮರ ಸೊಗಸಾದ ರೇಖಾ ಚಿತ್ರ ನಮ್ಮ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಯಾರು ಬಿಡಿಸಿದ್ದು ಎಂಬುದು ನನಗೀಗ ಮರೆತು ಹೋಗಿದೆ. ಹೆರಿಟೇಜ್ ವೈನ್‌ನ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕಿ  ಲಿನೆಟ್ ಸಿಕ್ವೇರ ಮತ್ತು ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳು ನಮ್ಮನ್ನು  ಆತ್ಮೀಯವಾಗಿ ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸ ತಯಾರಿಯ ಒಂದು ಕಿರುಚಿತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ತಯಾರಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ತೋರಿಸಿದರು.  ಹಸುರು, ಕಪ್ಪು ದ್ರಾಕ್ಷೆಯಿಂದ ವೈನ್ ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಾವಿರುವಾಗಲೇ ಒಂದು ಲಾರಿ ಲೋಡ್ ಕಪ್ಪು ದ್ರಾಕ್ಷೆ ಬಂತು. ಅವನ್ನೆಲ್ಲ ಹಾಗೆಯೇ ಒಂದು ಯಂತ್ರದೊಳಗೆ ಸುರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಕಸ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಜಜ್ಜಿದಂತೆ ಮುಂದೆ ಒಂದು ಪೈಪಿನೊಳಗೆ ಸಾಗಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸ್ಟೀಲ್ ಡ್ರಮ್‌ನೊಳಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೋ ಸೆಂಟಿಗ್ರೇಡಿನಲ್ಲಿ ೩ ದಿನ ಇಡುತ್ತಾರಂತೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಚರಟ (ಸಿಪ್ಪೆ) ಬೇರೆಯಾಗಿ ಬಿದ್ದು, ರಸ ಇನ್ನೊಂದು ಡ್ರಮ್ಮಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಸಕ್ಕರೆ ಬೆರೆಸಿ ಯೀಸ್ಟ್ ಹಾಕುತ್ತಾರಂತೆ. ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸದಲ್ಲಿರುವ ಸಕ್ಕರೆಯನ್ನು ಯೀಸ್ಟ್ ಕಬಳಿಸಿದಾಗ ಮಧ್ಯಸಾರ (ಆಲ್ಕೋಹಾಲ್) ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆಯಂತೆ. ಹೀಗೆ ತಯಾರಾಗುವ ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಾನಂತರ ಬಾಟಲಿಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬುತ್ತಾರೆ.  ಕಾರ್ಖಾನೆ ಚೊಕ್ಕಟವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೂ ಆ ಪರಿಸರದ ಕಮಟು ವಾಸನೆ ನನಗೆ ಇಷ್ಟವಾಗಲಿಲ್ಲ.

ವೈನ್ ಸೇವನೆಯಿಂದ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ದೂರ ಮಾಡಬಹುದು, ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಬಲು ಒಳ್ಳೆಯದು ಇತ್ಯಾದಿ ಇದ್ದ ಒಂದು ಕಿರುಪತ್ರ ನಮಗೆ ಕೊಟ್ಟರು. (ವೈನ್ ಸೇವನೆಯ ಮಿತಿಯನ್ನು ನಮೂದಿಸಬೇಕಿತ್ತು ಎಂದು ನನಗನಿಸಿತು. ವೈನ್ ಸೇವನೆ ಮಿತಿಮೀರಿದರೆ ಆರೋಗ್ಯ ಕೆಟ್ಟು ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಅಮರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾಹಿತಿ ಕೊಟ್ಟರೂ ಪ್ರಯೋಜನ ಇಲ್ಲ. ಸಿಗರೇಟ್ ಸೇವನೆ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಹಾನಿಕರ ಎಂದು ಅದರಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದ್ದರೂ ಜನ ಸೇದುತ್ತಿಲ್ಲವೆ?!) ಎಲ್ಲರಿಗೂ ೪ ಟೀ ಚಮಚ ವೈನ್ ರುಚಿ ನೋಡಲು ಕೊಟ್ಟರು. ನಾನು ರುಚಿ ನೋಡಲೂ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ಔಷಧೀಯ ಸಿರಪ್ ಕುಡಿಯಲೂ ಹಿಂದೇಟು ಹಾಕುವ ನಾನು ಈ ವೈನ್ ಬಾಯಿಗೆ ಸೋಕಿಸಲೂ ಸಿದ್ಧವಿರಲಿಲ್ಲ. ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಬರಲಿ ಪರವಾಗಿಲ್ಲ. (`ಈಚಲು ಮರದಡಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಮಜ್ಜಿಗೆ ಕುಡಿದರೂ॒॒.॒. .. .. ..’ ಎಂದು ಗಾದೆಯಿದೆಯಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ನಾನು ನೀರು ಕುಡಿಯಲೂ ಮನ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ!) ಒಂದಿಬ್ಬರನ್ನು ಹೊರತು ಪಡಿಸಿ ಬಾಕಿ ಎಲ್ಲರೂ ವೈನ್ ರುಚಿ ನೋಡಿ `ಇದು ದ್ರಾಕ್ಷಾರಿಷ್ಟದಂತಿದೆ’ ಎಂದು ಬಾಯಿ ಚಪ್ಪರಿಸಿದರು.  ಇನ್ನು ಕೆಲವರಿಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ವೈನ್ ತಯಾರಿಸಿ ಕುಡಿದು ಅಭ್ಯಾಸವಿದೆಯಂತೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಬಾಟಲಿ ರಿಯಾಯತಿ ದರದಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟರು. ವೈನ್ ಪ್ರಿಯರು ಅವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಧನ್ಯತೆ ಅನುಭವಿಸಿದರು. ಎಲ್ಲ ನೋಡಿ ಹೊರಗೆ ಬಂದಾಗ ನಮ್ಮ ವಾಹನ ಚಾಲಕರು ಒದ್ದಾಡಿದರು. ನಮಗೂ ಹೇಳಿದ್ದರೆ ನಾವೂ ಒಳಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದೆವಲ್ಲ.  ಉಚಿತ ವೈನ್ ಹಾಗೂ ಕಡಿಮೆದರದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಬಾಟಲಿಯೂ ತಪ್ಪಿತಲ್ಲ ಎಂದು ಪರಿತಪಿಸಿದರು.  ಸುತ್ತ ಮುತ್ತಲಿನ ಮಂದಿ ತಮ್ಮ ಗದ್ದೆಗಳಿಗೆ ದ್ರಾಕ್ಷಾ ಸಿಪ್ಪೆಯನ್ನು ಹಾಕಿ ಗೊಬ್ಬರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಬಹುಶಃ ಅದು ಉಚಿತವಾಗಿ ಸಿಕ್ಕೀತವರಿಗೆ.  ಅಲ್ಲೇ ಹೊರಗೆ ಗದ್ದೆ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ನಾವು ಊಟ ಮಾಡಿದೆವು. ಪಲಾವ್, ಮೊಸರನ್ನ, ಮೈಸೂರುಪಾಕು.

ಮುಂದೆ ನಮ್ಮ ಪಯಣ ಜನಪದಲೋಕಕ್ಕೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪೂಜಾ ಕುಣಿತ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯ ನೋಡಿದೆವು. ಅಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿರುವ ಹಳೆಯ ಕಾಲದ ಜಾನಪದ ವಸ್ತುಗಳು ಹಲವಾರಿವೆ. ದಸರಾ ಗೊಂಬೆಗಳು, ಒನಕೆ, ಗುರಾಣಿ, ಯಕ್ಷಗಾನದ ವೇಷ ಭೂಷಣಗಳು, ಇತ್ಯಾದಿ.   ಅಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಗೈಡ್ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತ ಕಂಚಿನಕಂಠದಿಂದ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಅವನಿಗೆ ಅದು ಬಾಯಿಪಾಟವಾಗಿತ್ತು.  ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳು ಎಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಕ್ಕಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಾವು ತಮಾಶೆಯಿಂದ ಮಾತಾಡಿಕೊಂಡೆವು.
ಕುಂಬಾರನು ಕೌಶಲದಿಂದ ತಯಾರಿಸುವ ಮಡಿಕೆ, ಕುಡಿಕೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ನೋಡಿ ಮಂತ್ರಮುಗ್ಧರಾದೆವು. ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದ ಕರಕುಶಲ ಕಲಾವಿದರು ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣೆದುರೇ ಯಾವ ಯಂತ್ರ ಬಳಸದೆ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಬಣ್ಣಗಳ ಬಳಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಮರದ  ಆಟದ ಪರಿಕರಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಬೆರಗಾದೆವು.
ಅಲ್ಲಿಂದ ೪.೧೫ಕ್ಕೆ ವಾಹನ ಹತ್ತಿ ಮೈಸೂರು ಕಡೆಗೆ ನಮ್ಮ ಪಯಣ ಸಾಗಿತು. ರಾತ್ರಿ ಏಳೂವರೆ ಗಂಟೆಗೆ ಮೈಸೂರು ತಲಪಿದೆವು. ಈ ಪಯಣವನ್ನು ಯೂಥ್ ಹಾಸ್ಟೆಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್ ಗಂಗೋತ್ರಿ ಘಟಕ, ಮೈಸೂರು ಕೈಗೊಂಡಿತ್ತು. ಹೆರಿಟೇಜ್ ವೈನ್ ವೀಕ್ಷಣೆ ಕೇವಲ ನಿಮ್ಮ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಎಂದು ಮೊದಲೇ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಕೊಟ್ಟು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿದ್ದರು!

ತೆಂಗಿನ ಮರ ಬಿದ್ದು ಅನಾಹುತವಾಗುವ ಮೊದಲು ಕಡಿಸುವುದೇ ಲೇಸು ಎಂದು ನಾವು ಸಮಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸಿ ಒಮ್ಮತದ ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸುರೇಶನಿಗೇ ಆ ಕೆಲಸ ವಹಿಸಿದೆವು. ಅವನು ಅದೇ ದಿನ ಇಬ್ಬರನ್ನು ಕರೆತಂದು ತೆಂಗಿನ ಮರ ತೋರಿಸಿದ. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಈ ಮೊದಲು ನಮ್ಮಲ್ಲಿಗೆ ಕಾಯಿ ಕೀಳಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಪರಿಚಿತರೇ ಆಗಿದ್ದದ್ದು ಧೈರ್ಯವಾಯಿತು. ಮೂರು ಜನ ನೋಡಿ, `ಮರ ಕಡಿಸುವುದು ಒಳ್ಳೆಯ ನಿರ್ಧಾರ’ ಎಂದರು. ಮರುದಿನ ಬೆಳಗ್ಗೆ ೮ ಗಂಟೆಗೆ ಬರುತ್ತೇವೆಂದು ರೂ. ಸಾವಿರ ಮುಂಗಡ ಪಡೆದು ಹೋದರು. ಪರಿಚಿತ ಮುಖಗಳೇ ತಾನೆ ಎಂಬ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಹಣ ಕೊಟ್ಟು ಕಳಿಸಿದೆವು.
ಮಾರನೇ ದಿನ ಬೆಳಗ್ಗೆ (೧೪-೯-೨೦೧೧) ೮ ಗಂಟೆಗೇ ಸುರೇಶ, ಮಹೇಶ, ಮಹದೇವ ಹಗ್ಗ, ಕೊಡಲಿ, ಕತ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಹಾಜರಾದರು. `ಅಕ್ಕಪಕ್ಕ ಮನೆ, ಎದುರು ವಿದ್ಯುತ್ ತಂತಿ, ಜನ ಓಡಾಡುವ ಸ್ಥಳ ಇದು ಜಾಗ್ರತೆಯಪ್ಪ’ ಎಂದು ಅನಂತ ಮೂರು ಮೂರು ಸಲ ಹೇಳಿದಾಗ, `ನೀವೇನು ಚಿಂತೆ ಮಾಡ್ಬೇಡಿ. ಯಾರಿಗೂ ಏನೂ ಆಗದಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ನಮ್ಮದು’ ಎಂದು ಮಹೇಶ ಅಭಯವನ್ನಿತ್ತ ಮೇಲೆಯೇ ಅನಂತ ಕಚೇರಿಗೆ ಹೋದದ್ದು.
ತೆಂಗಿನಮರಕ್ಕೆ ಪೂಜೆ ಮಾಡ್ಬೇಕು ಎಂದಾಗ, ಅವೆಲ್ಲ ಕೆಲ್ಸ ನಿಮ್ಮದೇ. ಸಾಮಾನು ಏನೇನು ಬೇಕೊ ಹೇಳು ಎಂದಾಗ ರೂ. ೧೦೧ ದಕ್ಷಿಣೆ, ಅರಸಿನ ಕುಂಕುಮ, ಊದುಕಡ್ದಿ, ಒಂದು ಲೋಟ ಹಾಲು ಕೊಡಿ ಅಂದ.  ಸುರೇಶ ಊದುಕಡ್ಡಿ ಹಚ್ಚಿ ಮರಕ್ಕೆ ಆರತಿ ಬೆಳಗಿ ಹಾಲನ್ನು ಬುಡಕ್ಕೆ ಚೆಲ್ಲಿ ಕುಂಕುಮ ಅರಸಿನ ಹಾಕಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ ನಮಿಸಿದ. ಮೂರು ಮಂದಿಯೂ ಕುಂಕುಮ ಹಣೆಗೆ ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಮರಕ್ಕೆ ನಮಿಸಿದರು. ರೂ. ೧೦೧ನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡರು!
ಮಹೇಶ ತಳೆ ಇಲ್ಲದೆಯೇ ಹಾಗೆಯೇ ಸರಸರನೆ ಮರ ಏರಿ ಕೇವಲ ೧೫ ನಿಮಿಷದಲ್ಲಿ ಎಳನೀರು, ಗರಿಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಕಡಿದು ಹಾಕಿದ. ಅಲ್ಲೇ ಕೂತು ಒಂದು ಎಳನೀರು ಕೊಚ್ಚಿ ಕುಡಿದ! ಮರದ ಬೊಡ್ಡೆಯನ್ನು ಕಡಿದು ಹಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಳಿಸಿದರು. ಮತ್ತೆ ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಸುಮಾರು ೬ ಅಡಿ ಉದ್ದಕ್ಕೆ ಮರಗಳನ್ನು ಕತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಡಿದು ತುಂಡು ಮಾಡಿ ಹಗ್ಗ ಕಟ್ಟಿ ಇಳಿಸಿದರು.
ಮರ ಹತ್ತಿ ನಿಂತು ಒಂದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಆಧಾರಕ್ಕೆ ಮರ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಇನ್ನೊಂದು ಕೈಯಿಂದ ಕತ್ತಿಯಿಂದ ಮರ ಕಡಿಯುವ ಅವರ ಸಾಹಸ ನೋಡಬೇಕು. ನಿಜಕ್ಕೂ ಮೆಚ್ಚುವಂಥದು. ಮಹೇಶ ಮತ್ತು ಮಹದೇವ ಸರದಿ ಪ್ರಕಾರ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ ಮರ ಕಡಿದರು. ಹಗ್ಗ ಎಳೆಯಲು, ಕಡಿದದ್ದನ್ನು ಕೊಡಲಿಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ತುಂಡು ಮಾಡಿ ಜೋಡಿಸುವ ಕೆಲಸ ಸುರೇಶನದು.
`ನಿಮಗೆಲ್ಲ ಮರಕಡಿಯಲು ತರಬೇತಿ ಎಲ್ಲಿಂದ?’ ಎಂದು ಅವರ ಕೆಲಸ ನೋಡಿ ನಾನು ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೇಳಿದಾಗ, `ತರಬೇತಿ ಅಂತ ಏನಿಲ್ಲ. ನೋಡಿ ನೋಡಿ ಕೆಲಸ ಕಲಿಯುತ್ತೇವೆ’ ಎಂದ ಮಹೇಶ. ಸುರೇಶ ಏಕೆ ಮರ ಕಡಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂದದ್ದಕ್ಕೆ ಅವನಿಗೆ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ಕಡಿದು ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದ.
ಬೆಳಗ್ಗೆ ೮ ಗಂಟೆಗೆ ಮರ ಕಡಿಯಲು ತೊಡಗಿ ಮಧ್ಯ ಒಂದು ಗಂಟೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಾಗಿ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ೨ ಗಂಟೆಯೊಳಗೆ ಮರ ಧರೆಗೆ ಉರುಳಿಸಿ, ಸಾಗಿಸಿ ಆಗಿತ್ತು. ಮಧ್ಯೆ ಮಧ್ಯೆ ೩ ಸಲ ಅವರ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಮೇರೆಗೆ ಚಹಾ ಮಾಡಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೆ. ಸದ್ಯ ಹೆಂಡ ಕುಡಿಯುವವರಲ್ಲವಲ್ಲ ಚಹ ಕುಡಿಯುತ್ತಾರಲ್ಲ ಬಚಾವ್.  ಎಂದು ಸಮಾಧಾನವಾಗಿ ಅವರು ಕೇಳಿದಾಗಲೆಲ್ಲ ಚಹಾ ಮಾಡಿ ಕೊಟ್ಟು ಅವರಿಗೆ ಮರ ಕಡಿಯಲು ಸ್ಫೂರ್ತಿ ತುಂಬಿದೆವು.
ಮೂರು ಜನರ ಮುಖದಲ್ಲೂ ಸುಸ್ತು ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರ ಕೆಲಸ ಅಪಾರ ಶ್ರಮದ್ದು. ಮರ ಕಡಿದಾದ ಬಳಿಕ ಸುರೇಶ ಮರದ ಬೊಡ್ಡೆಯ ಮೆಳೆ ಒಂದು ಕಲ್ಲನಿಟ್ಟ. `ಅದೇಕೆ ಹಾಗೆ ಕಲ್ಲಿಡುವುದು’ ಎಂದು ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೇಳಿದೆ. `ಏಕೆಂದು ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರೂ ಇಡುತ್ತಾರೆ ಅಷ್ಟೆ’ ಅಂದ. ಅವನ ಉತ್ತರದಿಂದ ಅದರ ಮೂಲ ಗೊತ್ತಾಗಲಿಲ್ಲವಲ ಎಂದು ನನಗೆ ನಿರಾಶೆಯೇ ಆಯಿತು. ಒಂದು ಮರ ಕಡಿಯಲು ರೂ. ೩೦೦೦. ಅವರು ಬಳಸುವ ಹಗ್ಗ ಕೊಳ್ಳಲು ಸುಮಾರು ರೂ. ೨೦೦೦ ಆಗುತ್ತದಂತೆ. ಅವರ ಕೆಲಸ ನಮಗೆ ಸಾಮಾಧಾನವಿತ್ತಿತು.  ರೂ. ನೂರು ಹಾಗೂ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ ಇನಾಮು ಕೊಟ್ಟೆವು.   ಅವರೂ ತೃಪ್ತಿಯಿಂದಲೇ ತೆರಳಿದರು. ಮೂರು ಮಂದಿಯೂ ಒಳ್ಳೆಯ ನಡತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿನಯವಂತರು. ಮಹೇಶನ ಸಂಚಾರಿ ಸಂಖ್ಯೆ ೯೯೦೨೫೪೩೪೧೧

ಕಾಡು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತ ಮೊದಲಿಗೆ ಕಾಫಿ, ಒಳ್ಳೆಮೆಣಸಿನ ತೋಟ, ದಪ್ಪಗಾತ್ರದ ನೀಲಗಿರಿ ಮರಗಳು  ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದಂತೆ ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ಧೈತ್ಯಾಕಾರದ ಎತ್ತರದ ಬೃಹತ್ ಮರಗಳು, ಬಳ್ಳಿಗಳು, ದಟ್ಟಾರಣ್ಯಗಳನ್ನು ನೋಡುವಾಗ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಮರಗಳು ೬೦ ಮೀಟರಿಗಿಂತ ಎತ್ತರವಿವೆಯಂತೆ. ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಜಾತಿಯ ಮರಗಳು ಕಾಣಬರುತ್ತವೆ. ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಎಸೆದ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡರೆ ಚಾಲಕ ವಾಹನ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಅದನ್ನು ಹೆಕ್ಕುತ್ತಿದ್ದ. ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಕಂಡುಬಂದರೆ ಚಾಲಕರಿಗೆ ಸಂಬಳ ಕಡಿತ ಮಾಡುತ್ತಾರಂತೆ. ಆಹಾ ಪರಿಸರದ ಬಗ್ಗೆ ಕಾಳಜಿ ಅಂದರೆ ಹೀಗಿರಬೇಕು.
೧೨ ಗಂಟೆಗೆ ನಾವು ವ್ಯೂ ಪಾಯಿಂಟ್ ತಲಪಿದೆವು. ಅಷ್ಟು ದೂರ ಕ್ರಮಿಸಲು ಎರಡು ಗಂಟೆ ಬೇಕಾಯಿತು. (ಮಧ್ಯೆ ಮಧ್ಯೆ ಸಣ್ಣ ಜಲಪಾತದ ಬಳಿ, ಪಕ್ಷಿ ನೋಡಲು ಸ್ವಲ್ಪಹೊತ್ತು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು.) ಅಲ್ಲಿ ಎತ್ತರದ ವೀಕ್ಷಣಾ ಅಟ್ಟಣಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದರು. ಒಮ್ಮೆಗೆ ಹತ್ತು ಹದಿನೈದು ಮಂದಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅವಕಾಶ. ತುತ್ತತುದಿಗೇರಲು ಸುಮಾರು ೧೨೫ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮೆಟ್ಟಲುಗಳನ್ನು ಹತ್ತಬೇಕು. ಕೆಳಗೆ ಬಗ್ಗಿ ನೋಡಿದರೆ  ಅಬ್ಬ ಎಂಥ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಸರಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಮನಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ ನಿಂತು ಸುತ್ತಲೂ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸಿದಾಗ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಹಸಿರು ಹಸಿರು.  ತುಂತುರು ಮಳೆ. ಆಗಾಗ ಮೋಡ, ಬೆಟ್ಟ ಕಾಣದಷ್ಟು ಮಂಜು ಹೊಗೆ. ಮರುಕ್ಷಣ ಮಂಜು ಮರೆಯಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟ ಹಸಿರು ಹೊದಿಕೆ ಚಿತ್ರಣ. ಸೃಷ್ಟಿಯ ಚೆಲುವೇ ಚೆಲುವು ವರ್ಣಿಸಲಸದಳವು. ದೂರದಿಂದ ಬಿಳಿನೊರೆಯಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಕುಂತಿನದಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮೇಲೆ ನಿಂತು ನೋಡಿದಷ್ಟು ಸಾಲದೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ನಿಲ್ಲುವಂತಿಲ್ಲ. ಕೆಳಗೆ ಇಳಿಯಲೇಬೇಕು. ಅದಾಗಲೇ ಬೇರೆ ಜನ ಮೇಲೆ ಬರಲು ನಾವು ಇಳಿಯುವುದನ್ನೇ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಳಿದು ಅಲ್ಲಿಂದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಇರುವ ವಿವಿಧ ವಸ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನಾಲಯ (ಪ್ರಾಣಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ) ನೋಡಿ ವಾಪಾಸ್ ಮುಕ್ಕಾಲಿಗೆ ೨.೩೦ ಗಂಟೆಗೆ ಬಂದೆವು.
ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆ ವತಿಯಿಂದ ನಮಗೆ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಊಟ ತಯಾರಾಗಿತ್ತು. ಕುಚ್ಚಿಲಕ್ಕಿ ಅನ್ನ, ಸಾಂಬಾರು, ಅವಿಲು, ಪಲ್ಯ, ಹಪ್ಪಳ, ಸಾರು, ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ ಹೊಟ್ಟೆಬಿರಿಯುವಷ್ಟು ರುಚಿಕಟ್ಟಾದ ಊಟ ಮಾಡಿದೆವು. ಊಟಕ್ಕೆ ಮಜ್ಜಿಗೆ ಇಲ್ಲದೇ ಇದ್ದದ್ದು ಊಟ ಮಾಡಿದಂತಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹಲವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ, ಪ್ರಥಮಬಾರಿಗೆ ಕುಚ್ಚಿಲಕ್ಕಿ ರುಚಿ ನೋಡಿದವರಿಗೆ ಗಂಟಲೊಳಗೆ ಅನ್ನವೇ ಇಳಿಯಲಿಲ್ಲವಂತೆ! ಅರ್ಧಗಂಟೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ. ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಇರುವ ಸಭಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆವು.  ರಿತೇಶ್ ನಮ್ಮನ್ನೆಲ್ಲ ಸ್ವಾಗತಿಸಿದರು. ಪರಸ್ಪರ ಪರಿಚಯ ವಿನಿಮಯವಾಗಿ, ಚಕ್ಕುಲಿ ಟೀ ಸೇವನೆಯಾಗಿ ಅನತಿ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಔಷಧೀವನಕ್ಕೆ ನಮ್ಮ ಸವಾರಿ. ಭವಾನೀನದಿ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಔಷಧೀವನದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೫೦ಕ್ಕೂ ಮಿಕ್ಕಿ ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳಿವೆ. ಅವನ್ನೆಲ್ಲ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವವರು ಕೂಲಂಕಷವಾಗಿ ನೋಡಿದರು. ಅಷ್ಟೇ ಹುರುಪಿನಿಂದ ರಿತೇಶ್ ವಿವರಿಸಿದರು.  ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದವರು ಭವಾನೀ ನದಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ಕುಳಿತರು. ಭವಾನೀನದಿ ೯೦ ಡಿಗ್ರಿ ಕೋನದಲ್ಲಿ ತಿರುಗಿ ಒಂದು ಕಡೆ ತಮಿಳುನಾಡಿಗೆ ಹಾಗೂ ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ಚಲಿಸಿ ಕಾವೇರಿ ತೀರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದಂತೆ. ನೀರಿನ ಓಟ ಜೋರಾಗಿಯೇ ಇತ್ತು. ನದಿಗೆ ಇಳಿಯಲು ಯಾರಿಗೂ ಅವಕಾಶವೀಯಲಿಲ್ಲ. ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜಾಸ್ತಿ ನೀರು ಹರಿದು ಬರುತ್ತೆ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವಂತೆ.
ಅಲ್ಲಿಂದ ಪುನಃ ಸಭಾಂಗಣಕ್ಕೆ ಬಂದೆವು. ಅಲ್ಲಿ ಸೈಲೆಂಟ್ ವ್ಯಾಲಿಯ ಸಿಡಿ ಪ್ರದರ್ಶನ (ಸೈರಂಧ್ರಿ ವ್ಯಾಲಿಯ ಬಗ್ಗೆ, ಕಾಡು ಮರಗಳ ಬಗ್ಗೆ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಚಿತ್ರ). ಅದರ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ರಿತೇಶ್ ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು.  ಸಾರಾಂಶವನ್ನು ತಮಿಳಿನಿಂದ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ತರ್ಜುಮೆಗೊಳಿಸಿದ್ದು ನಮ್ಮ ಗುಂಪಿನ ಗುರುಪ್ರಸಾದ್. ರಾತ್ರಿ ಎಂಟೂವರೆಗೆ ಊಟ. ಕುಚ್ಚಿಲಕ್ಕಿ ಗಂಜಿ, ಹೆಸರು ಕಾಳು ಪಲ್ಯ , ಹಪ್ಪಳ, ಬಾಳ್ಕದ ಮೆಣಸು. ಊಟದ ಬಳಿಕವೂ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರ ಪ್ರದರ್ಶನವಿತ್ತು. `ತೂಕಡಿಸಿ ತೂಕಡಿಸಿ ಬಿದ್ದರೋ’ ಎಂಬಂತೆ ನಿದ್ದೆಯೊಂದಿಗೇ ಕಣ್ಣೆಳೆದು ನೋಡಿದೆವು ಚಿತ್ರ. ರಾತ್ರಿ ಹತ್ತಕ್ಕೆ ಅಂತೂ ಇಂತೂ ಮುಗಿದು ಮಲಗಿದ್ದೊಂದೇ ಗೊತ್ತು. ಬಸ್ಸಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ನಿದ್ದೆ ಇಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸುಸ್ತು ಆಗಿತ್ತು.
೬-೯-೨೦೧೧ರಂದು ಬೆಳಗ್ಗೆ ೬ ಗಂಟೆಗೆ ತಯಾರಾಗಿ ಒಂದಷ್ಟು ಜನ ಪಕ್ಷಿ ವೀಕ್ಷಣೆಗೆಂದು ಪಾಲಕ್ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ೨ ಕಿಮೀ ದೂರ ಸಾಗಿದೆವು. ಹಲವು ಪಕ್ಷಿಗಳು ನಮಗೆ ದರ್ಶನ ಕೊಟ್ಟುವು. ನೋಡಿ ನಾವು ಧನ್ಯರಾದೆವು. ೮ ಗಂಟೆಗೆ  ವಸತಿಗೃಹಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಉಪ್ಪಿಟ್ಟು ಬಾಳೆಹಣ್ಣು ತಿಂದು, ಕಾಲಿಗೆ ಡೆಟ್ಟಾಲ್ ತಿಕ್ಕಿ ಶೂ ಹಾಕಿ, ಅದರಮೇಲೂ ಡೆಟ್ಟಾಲ್ ಸುರಿದು ತಯಾರಾದೆವು. ಕೋಣೆ ಡೆಟ್ಟಾಲ್ ವಾಸನೆಯಿಂದ ಆಸ್ಪತ್ರೆ ವಾತಾವರಣದ ನೆನಪು ತಂದಿತು.  ವಿಜಯ ಅವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅದರ ವಾಸನೆ ಆಪ್ಯಾಯಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ವೈದ್ಯರು. ಅದರ ವಾಸನೆ ಇಲ್ಲದೆ ಇದ್ದರೆ ಅವರಿಗೆ ದಿನ ಮುಂದೆ ಹೋಗದು!  ಒಂಭತ್ತೂವರೆಗೆ ಸುಮಾರು ೫ ಕಿಮೀ ದೂರವಿರುವ ಕರುವರ (ಕರಿವರ) ಜಲಪಾತದೆಡೆಗೆ ನಮ್ಮ ಚಾರಣ. ನಮ್ಮೊಡನೆ ರಿತೇಶ್ ಹಾಗೂ ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಗೈಡ್‌ಗಳಿದ್ದರು. ಜಿಗಣೆಗಳು ಸಾಕಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಡೆಟ್ಟಾಲ್ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನವರ ಕಾಲೇರಲೂ ಅದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಒಂದಿಬ್ಬರು ಮಾತ್ರ ಪರೋಪಕಾರದಿಂದ ರಕ್ತದಾನ ಮಾಡಿ ಪುಣ್ಯಕಟ್ಟಿಕೊಂಡರು. ಆಗಾಗ ಬರುವ ಮಳೆಯಲ್ಲಿ ಮಳೆ‌ಅಂಗಿ ಹಾಕುತ್ತ, ಮಳೆ ನಿಂತಾಗ ಕಳಚುತ್ತ, ಮಾತಾಡುತ್ತ ದಾರಿ ಸಾಗಿತು. ಸುಮಾರು ೧೧ ಗಂಟೆಗೆ ಜಲಪಾತ ತಲಪಿದೆವು.
ಹೆಚ್ಚೇನೂ ಎತ್ತರವಿಲ್ಲದ ಸುಂದರ ಬಿಳಿನೊರೆಯಂತೆ ಕಾಣುವ ಜಲಪಾತ. ಮಳೆಗಾಲವಾದ್ದರಿಂದ ನೀರಿನ ಚಲನೆ ಜೋರಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲೂ ನೀರಿಗಿಳಿಯಲು ಅವಕಾಶ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಅನೇಕ ಗಂಡಸರಿಗೆ ಅಸಮಧಾನ ತಂದಿತು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೀರಿಗೆ ಇಳಿಯುವುದು ಬಹಳ ಅಪಾಯಕಾರಿ. ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಾದರೆ ನೀರಿಗೆ ಇಳಿಯಬಹುದು ಎಂದು ರಿತೇಶ್ ಹೇಳಿದರು.  ಆದರೂ ಒಬ್ಬರು ಯಾವ ಮಾಯದಲ್ಲೋ ಇಳಿದು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ್ದು ಸಂಘಟಕರ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅವರನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತರಾಟೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಅವರು ಮುಂದೆ ನೀರು ಕಂಡರೆ ಬೆಚ್ಚಿ ಮಾರುದೂರ ಓಡಬೇಕು ಹಾಗೆ ಬೈದಿದ್ದರು! ನಿಜ. ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಹೋದಮೇಲೆ ಸಂಘಟಕರು ಹೇಳಿದಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅವರಿಗೆ ತಾನೆ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಇರುವುದು. ಬಂಡೆಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಜಲಪಾತವನ್ನು ಕಣ್ಣುತುಂಬ ಕ್ಯಾಮೆರ ತುಂಬ ತುಂಬಿ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಗಂಟೆಕಾಲ ಅಲ್ಲಿ ಕಳೆದೆವು. ೧೨ ಗಂಟೆಗೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಒಂದೂವರೆಗೆ ಮುಕ್ಕಾಲಿಗೆ ತಲಪಿದೆವು.
ಕುಚ್ಚಿಲಕ್ಕಿ ಅನ್ನ, ಸಾಂಬಾರ್, ಎರಡು ಬಗೆಯ ಪಲ್ಯ ಸ್ವಸಹಾಯ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಊಟ ಮಾಡಿದೆವು. ನಿನ್ನೆ ರಾತ್ರೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇದ್ದ ಅಂಗಡಿಯಿಂದ ೨ ಲೀಟರು ಮೊಸರು ತೆಗೆದಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದು,  ಮೊಸರುಪ್ರಿಯರು ಊಟಮಾಡಿ ತೃಪ್ತಿಪಟ್ಟುಕೊಂಡರು. ಅರ್ಧಗಂಟೆ ವಿರಾಮ.
೩ ಗಂಟೆಗೆ ಟೋನಿ ಥಾಮಸ್ ಎಂಬ ಸಾವಯವ ಕೃಷಿಕರಿಂದ ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಷಣ.   ಸಾವಯವ ಕೃಷಿಯಿಂದ ಆಗುವ ಪ್ರಯೋಜನ, ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಅಪಯಕಾರಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ, ನಗರಗಳ ದಿಡೀರ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ  ಬಗ್ಗೆ ಸಿಡಿ ಪ್ರದರ್ಶನ. ಸೊಗಸಾಗಿ ಹೇಳಿದರು. ನಿದ್ರೆ ತೂಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೇಳಿಸಿಕೊಂಡೆ.  ಹಲವರು ತೂಕಡಿಸಿ ತೂಕಡಿಸಿ ಬಿದ್ದು ಎದ್ದರು!  ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುವವರು ಕೇಳಿದರು. ಗಂಟೆ ನಾಲ್ಕೂವರೆ ಆಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ  ಟೋನಿ ಥಾಮಸ್‌ರಿಗೆ ಧನ್ಯವಾದ ಸಮರ್ಪಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಟೀ ಬಿಸ್ಕೆಟ್. ಅನಂತರ ರಿತೇಶ ಅವರು ಕ್ಲಿಕ್ಕಿಸಿದ ಛಾಯಾಚಿತ್ರದ ಸಿಡಿ ಹಾಕಿದರು. ರಿತೇಶ್ ಒಳ್ಳೆಯ ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಾರರರು. ಅವರಿಗೆ ಬಹುಮಾನಗಳೂ ಬಂದಿವೆಯಂತೆ.
ಎರಡೂ ದಿನಗಳು ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಊಟದನಂತರ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರ ಪ್ರದರ್ಶನ ಹಾಗೂ ಭಾಷಣಗಳು. ನಾವು ಪ್ರಕೃತಿ ಅಧ್ಯಯನ ಶಿಬಿರಾರ್ಥಿಗಳು. ಇದು ಪಿಕ್ನಿಕ್ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ಮೊದಲೇ ನಮ್ಮ ಸಂಘಟಕರು ಎಚ್ಚರಿಸಿದ್ದರು! ಅಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಶಿಬಿರ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಶುಲ್ಕ ಬಲು ಕಮ್ಮಿ. ನಿಜಕ್ಕೂ ಒಂದು ದಿನದ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದರೆ ನಾವು ನೋಡಿದ್ದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ನಮಗೆ ಕುಂತಿನದಿಗೆ ಹೋಗಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ತೂಗುಸೇತುವೆ ಇದೆಯಂತೆ ಅದನ್ನು ನೋಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ.
ರಾತ್ರಿ ಊಟಕ್ಕೆ ಕುಚ್ಚಿಲಕ್ಕಿ ಗಂಜಿ, ಕಡ್ಲೆಕಾಳು ಪಲ್ಯ, ಬಾಳ್ಕ ಮೆಣಸು, ಹಪ್ಪಳ. ಕಡ್ಲೆ ಇಂಥದ್ದೇ ದಿನಾ ತಿಂದರೆ ಗ್ಯಾಸ್ ಎಂದು ಕೆಲವು ಮಂದಿ ಮೂಗಳೆದಿದ್ದೂ ಇದೆ.  ನಿಜಕ್ಕೂ ಊಟ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರೊಟೀನ್‌ಯುಕ್ತವಾಗಿತ್ತು.  ಕಾಳುಗಳು ಗ್ಯಾಸ್ ಎಂಬ ಭ್ರಮೆ ಹಲವರಲ್ಲಿದೆ. ಹಿತಮಿತವಾಗಿ ತಿಂದರೆ ಯಾವುದೂ ವಾಯು ಅಲ್ಲ.
ರಾತ್ರಿ ಊಟವಾದ್ದೇ ನಾವು ನಮ್ಮ ಕೋಣೆ ಸೇರಿದೆವು. ನಾವು ಒಟ್ಟು ೧೩ ಮಂದಿ ಹೆಂಗಸರು. ಕೆಲವರು ಸುಸ್ತಾಗಿ ಮಲಗಿದರು. ವೇದವತಿ ಹಳೇ ಚಿತ್ರಗೀತೆಗಳನ್ನು ಗುನುಗುತ್ತಿದ್ದರು. ನಾವು ಹಾಡಲು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದ್ದೇ ಸೊಗಸಾಗಿ ಹಾಡಿದರು. ನಾವೆಲ್ಲ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಕೊಂಡೇ ಆಲಿಸುತ್ತ ಇದ್ದೆವು. ಆಗ ಹಾಡು ಕೇಳಿ ಕೆಲವು ಗಂಡಸರು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರೇ ಒಳಗೆ ಬರಬಹುದೆ ಎಂದು ಅನುಮತಿ ಕೇಳಿ ಬಂದು ಕೂತರು. ಹೀಗೆ ಒಂಬತ್ತು ಗಂಟೆಯಿಂದ ಹತ್ತು ಗಂಟೆ ವರೆಗೆ ಸಾಗಿತು ಹಾಡು. ಗಂಡಸರು ಹೋದರು. ಮತ್ತೆ ನಾವು ಬಾಗಿಲು ಚಿಲಕ ಹಾಕಿ ಹರಟೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತ, ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ತಮಾಷೆ ಮಾಡುತ್ತ, ನಗುತ್ತ, ಹಾಡು ಹೇಳುತ್ತ ಮಜವಾಗಿ ಕಾಲ ಕಳೆದೆವು. ಇದು ಹನ್ನೊಂದುಕಾಲರವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ನನಗೆ ೧೧ಕ್ಕೆ ನಿದ್ದೆ ತೂಗಲು ಮುಸುಕುಬೀರಿ ಮಲಗಿದೆ. ನನ್ನದೇ ಬುದ್ಧಿಯ ಒಬ್ಬ ಗೆಳತಿ ಮಲಗಗೊಡಲಿಲ್ಲ. ಅದರ ಮೊದಲು ನಾನು ಅವಳನ್ನು ಕೆಣಕುತ್ತಿದ್ದೆ! ನಿದ್ದೆ ತಡೆಯಲಾಗದೆ, `ಏನ್ ಹುಡುಗೀರೋ ಏಕಿಂಗಾಡ್ತೀರೋ’ ಎಂದು ಮಲಗಿಕೊಂಡೇ ಗೊಣಗಿದೆ. ಅದೇ ಸಮಯಕ್ಕೆ ನಮ್ಮ ಬಾಗಿಲು ತಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಗಂಡಸರ ಕೋಣೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಗಂಭೀರಭಾವದಿಂದ, `ನಮ್ಮವರೆಲ್ಲರೂ ಮಲಗಿ ಆಯಿತು’ ಎಂದಷ್ಟೇ ನುಡಿದು ಹೋದರು. ನನಗೆ ಬಲು ಖುಷಿ ಕೊಟ್ಟಿತು ಅವರ ಮಾತು. ಅವರೇನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಆ ಎರಡು ನುಡಿಯಲ್ಲೇ ನಾವು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಗಲಾಟೆ ಬೇಡ ಇನ್ನು ಎಂದು. ನಮ್ಮ ಗುಂಪಿನ ಗೋಪಕ್ಕ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಗದರಿ ಮಲಗುವಂತೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು.
೭-೯-೨೦೧೧. ಬೆಳಗ್ಗೆ ೭ ಗಂಟೆಗೆ ತಯಾರಾದೆವು. ಅಲ್ಲೇ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಬಂಡೆಯೆಡೆಗೆ ರಿತೇಶ್ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಸಾಗಿದೆವು. ಒಂದು ಪುಟ್ಟ ಗುಡಿ ಇದೆ ಅಲ್ಲಿ. ಗುಡಿ ಎದುರುಭಾಗ ಬಂಡೆಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಕಾಲು ಗಂಟೆ ಧ್ಯಾನ. ಬೆಳಗಿನ ಹಿತವಾದ ಬಿಸಿಲು, ತಂಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿ ಕುಳಿತಾಗ ಆಹಾ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಫುಲ್ಲವಾಗಿ ತೇಲುತ್ತಿತ್ತು. ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಅಲ್ಲೇ ಕೂರೋಣವೆನಿಸಿತು. ಧ್ಯಾನ ಮುಗಿಸಿ ಮರಳಿ ಕ್ಯಾಂಪಸ್ಸಿಗೆ. ಹೆಸರುಕಾಳು ಸಾಂಬಾರಿನೊಂದಿಗೆ ಪುಟ್ಟು (ಕೇರಳದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಪಟ್ಟ ತಿಂಡಿ. ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ತೆಂಗಿನತುರಿಯಿಂದ ತಯಾರು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ) ತಿಂದೆವು. ಒಂಭತ್ತೂವರೆಗೆ ಸುಮಾರು ೨ ಕಿಮೀ ದೂರವಿರುವ ಚಿಂದಗಿಕಟ್ಟೆಗೆ ನಮ್ಮ ಸವಾರಿ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಸಾಗಿತು. ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ರಿತೇಶ್ ಹಾಗೂ ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಗೈಡ್ ಇದ್ದರು. ಮಳೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ರಸ್ತೆ ದಾರಿಯಾಗಿ ಮುಂದೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಡು ದಾರಿ. ಜಿಗಣೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಮೈಸೂರಿನ ಬಲಮುರಿಯಂತಿದೆ ಚಿಂದಗಿಕಟ್ಟೆ. ನೀರಿನ ಹರಿವು ಸಾಕಷ್ಟು ಇತ್ತು. ಇಲ್ಲೂ ನೀರಿಗಿಳಿಯಲು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ನೀರು ಕುಡಿಯಲು ಮಾತ್ರ ಅನುಮತಿ ಸಿಕ್ಕಿತು. ರುಚಿಯಾದ ನೀರು. ಒಂದು ಗಂಟೆ ಬಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ನೀರಿನ ಜಲಧಾರೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ಮನ ತುಂಬಿಕೊಂಡೆವು. ನೀರಿಗೆ ಇಳಿಯಲು ಬಿಡದಿದ್ದಮೇಲೆ ಇದೆಂತದು. ಇವರಿಗೆ ಇವರದ್ದೇ ದೊಡ್ಡ ರೂಲ್ಸ್. ಇಲ್ಲಿ ಇಳಿದರೆ ಏನಾಗಲ್ಲ. ನಮಗೇನು ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಇಲ್ಲವೆ? ಎಂದು ಅಸಮಾಧಾನದಿಂದ ಒಂದಿಬ್ಬರು ನುಡಿಯುವುದು ಕೇಳಿಸಿತು. ಆದರೆ ಯಾರೂ ಇಳಿಯಲು ಧೈರ್ಯ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ದಿನ ಅನುಮತಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಒಬ್ಬರು ನೀರಿಗೆ ಇಳಿದಿದ್ದರಲ್ಲ, ಅವರಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಹಸ್ರನಾಮ ಆಗಿತ್ತು. ನಮ್ಮ ೪೦ ಜನರ ತಂಡದ ಛಾಯಾಚಿತ್ರ ತೆಗೆಸಿಕೊಂಡೆವು.  ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಮುಕ್ಕಾಲಿಗೆ ಹನ್ನೆರಡೂವರೆಗಂಟೆಗೆ ತಲಪಿದೆವು.
ಸಭಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆವು. ಎರಡೂವರೆ ದಿನ ಅಲ್ಲಿ ಕಳೆದ ಬಗ್ಗೆ ಅನಿಸಿಕೆಗಳನ್ನು ಒಂದಿಬ್ಬರು ಹೇಳಿದರು. ರಿತೇಶರಿಗೆ ಏನು ಅರ್ಥವಾಯಿತೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಅವರಿಗೆ ತಮಿಳು ಮಾತ್ರ ಬರುವುದಂತೆ! ರಿತೇಶರಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞತಾ ಸಮರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು ಗೋಪಿ. ಎಲ್ಲರೂ ಧನ್ಯವಾದಗಳು ತಿಳಿಸಿದೆವು.
ಕುಚ್ಚಿಲಕ್ಕಿ ಅನ್ನ, ಸಾರು, ಸಾಂಬಾರು, ೨ ಬಗೆ ಪಲ್ಯ ಹಪ್ಪಳ ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿಯ ಸಮೃದ್ಧ ಊಟ ಮಾಡಿ ಅರ್ಧ ಗಂಟೆ ವಿರಾಮದ ಬಳಿಕ ನಮ್ಮ ನಮ್ಮ ಚೀಲ ಹೊತ್ತು ಮುಕ್ಕಾಲಿಗೆ ವಿದಾಯ ಹೇಳಿದೆವು.
ಒಂದೇ ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸ್ಥಳ ಸಿಗದೆ ಎರಡು ತಂಡವಾಗಿ ೨ ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮುಕ್ಕಾಲಿಗೆ ಬಂದೆವು. ಮೊದಲು ತಲಪಿದವರು ಆನೆಕಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತೆವು. ಆರು ಮಂದಿ ಬೇಗ ಮೈಸೂರು ಸೇರಬಹುದೆಂದು ಇನ್ನೊಂದು ಬಸ್ ಹಿಡಿದು ಕೊಯಮತ್ತೂರಿಗೆ ಹೋದರು. ಸುಮಾರು ಆರು ಗಂಟೆಗೆ ಆನೆಕಟ್ಟಿಯಿಂದ ಕೊಯಮತ್ತೂರಿಗೆ ಉಳಿದವರೆಲ್ಲರೂ ಬಸ್ ಹತ್ತಿದೆವು.  ಏಳೂವರೆಗೆ ಕೊಯಮತ್ತೂರು ತಲಪಿ ಹೋಟೇಲ್ ಅನ್ನಪೂರ್ಣದಲ್ಲಿ ತಿಂಡಿ (ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ರಾತ್ರೆ ಯಾವ ಖಾನಾವಳಿಯಲ್ಲೂ ಊಟ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ) ತಿಂದು ಒಂಭತ್ತೂವರೆಗೆ ಮೈಸೂರು ಬಸ್ ಹತ್ತಿದೆವು. ಕೆಲವರು ತಿಂಡಿ ಐಸ್‌ಕ್ರೀಂ ಎಂದು ಸಾಕಷ್ಟು ತಿಂದು ಬಿಲ್ ಗಾತ್ರ ಏರಿತ್ತಂತೆ. ನಿಜಕ್ಕೂ ಇರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದೆ ಅನಾಗರಿಕರಂತೆ ವರ್ತಿಸುವ ಇಂಥ ಪರಿಗೆ ಏನನ್ನಬೇಕು? ಸಂಘಟಕರು ಅವರ ವರ್ತನೆಗೆ ಬೇಸರಪಟ್ಟುಕೊಂಡರೂ ಬಿಲ್ ಪಾವತಿಸಿದರು. ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ೨.೪೫ಕ್ಕೆ ಮೈಸೂರು ತಲಪಿದೆವು. ಈ ಶಿಬಿರವನ್ನು ಯೂಥ್ ಹಾಸ್ಟೆಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್ ಗಂಗೋತ್ರಿ ಘಟಕ, ಮೈಸೂರು ಕೈಗೊಂಡಿತ್ತು.  ಸಂಘಟಕರಿಗೆ ವಂದನೆಗಳು.

ಅಲ್ಲಿಗೆ ತೆರಳಲು ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ ಕೆಳಕಂಡ ವಿಳಾಸ ಸಂಪರ್ಕಿಸಿ.

For accommodation Contact:

Wildlife Warden

Silent valley Division

Mannarkkad- 678582

Palakkad Dist.

mail@silentvalley.gov.in

o4924-222056

  For  visit contact:

  Asst.Wildlife Warden

   Silent Valley National Park Mukkali

Mannarkkad- 678582

  PH:04924-253225

   kunthi@silentvalley.gov.in

ಸ್ನೇಹಿತೆಯರೇ ಎರಡೂವರೆ ದಿನ ಸೈರಂಧ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಾವು ಖುಷಿಯಿಂದ ಇದ್ದೆವು. ಸುಮಾರು ಮಂದಿಯ ಪರಿಚಯವಾಯಿತು, ಸ್ನೇಹ ಸಂಪಾದನೆ ಆಯಿತು. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಪ್ರವಾಸ ಹೋಗಲು ಸರಿಯಾದ ಸಮಯ ನವೆಂಬರಿನಿಂದ ಏಪ್ರಿಲ್ ವರೆಗೆ. ಒಂದು ದಿನದ ಪ್ರವಾಸ ಕೂಡ ಹೋಗಬಹುದು. ಆಗ ಮಳೆ ಇಲ್ಲದೆ ಜಿಗಣೆಕಾಟ ಇಲ್ಲದೆ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಇಳಿದು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಆಟವಾಡಬಹುದು.  ಸೈಲೆಂಟ್ ವ್ಯಾಲಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೆಲವು ಮಾಹಿತಿ. ಆಂಗ್ಲದಲ್ಲಿ ಹೀಗಿದೆ. ಕೃಪೆ: ಅಂತರ್ಜಾಲ

Forest types:

Based on Champions and Seth’s classification, 12 forest types of forests are found in the Silent Valley National Park.  They are as follows:

1.     Southern Hill Top Tropical Evergreen Forest  (1A / C3)

2.     West Coast Tropical Evergreen Forests( I A / C4)

3.     Cane Brakes (1B / E1)

4.     Wet Bamboo Brakes ( I / E2)

5.     West Coast Semi Evergreen Forests (2 A / C2)

6.     West Coast Secondary Evergreen Dipterocarpus Forests (2A / 2S1)

7.     Nilgiri Sub Tropical Hill Forests(B A /  C1)

8.     Reed Brakes(8A  /C1 /E1)

9.     South Indian Tropical Hill Savannah Woodland(8A /  C1 /  DS1)

10.   Southern Montane Wet Temperate Forests(IIA /C1)

11.   Southern Montane Wet Shrub ( II A /  C1 /  DS 1)

12.   Southern Montane Wet Grasslands ( II A/ C1/ DS2)

Plants

The Silent Valley is virtually a botanist’s treasure-trove. The flora of the valley include about a 1000 species of flowering plants, 107 species of orchids, 100 ferns and fern allies, 200 liverworts, 75 lichens and about 200 algae. Of these plants a good majority is endemic to the Western Ghats.

The family Orchidaceae which is represented by more than 100 species at the Valley includes rare, endemic and highly endangered orchids as well. From amidst the lush vegetation and from the tree trunks and the crevices of rocks, they bloom in an abundance of colors and shapes. Ipsea malabarica, Bulbophyllum silentvalliensis, Eria tiagii are some of the rare orchids seen in the Valley.

]]> http://rukminimala.wordpress.com/2011/09/15/%e0%b2%b8%e0%b3%88%e0%b2%b0%e0%b2%82%e0%b2%a7%e0%b3%8d%e0%b2%b0%e0%b2%bf-%e0%b2%af%e0%b2%be%e0%b2%a8%e0%b3%86-%e0%b2%b8%e0%b3%88%e0%b2%b2%e0%b3%86%e0%b2%82%e0%b2%9f%e0%b3%8d-%e0%b2%b5%e0%b3%8d/feed/ 4 0.000000 0.000000 0.000000 0.000000 rukminimala OLYMPUS DIGITAL CAMERA OLYMPUS DIGITAL CAMERA DSCN3794 DSCN3839 DSCN3858 DSCN3860 DSCN3872 OLYMPUS DIGITAL CAMERA DSCN3927 OLYMPUS DIGITAL CAMERA OLYMPUS DIGITAL CAMERA OLYMPUS DIGITAL CAMERA